حجاب اجباری، عرصه نبرد زنان آزادی‌خواه ایرانی با جمهوری اسلامی از آغاز تا امروز

پایگاه خبری / تحلیلی نگامدر حال حاضر جمهوری اسلامی ایران تنها نظام سیاسی در جهان است که حجاب اجباری در آن از پشتوانه قانونی برخوردار است و«ستاد امر به معروف و نهی از منکر» وظیفه دارد آن قانون را در فضای عمومی به اجرا بگذارد. این ستاد چگونه تشکیل شد و چرا نظارت بر حجاب زنان به نخستین وظیفه آن تبدیل شد؟

به گزارش رادیو بین‌المللی فرانسه، روز یکشنبه ۱۷ مرداد برابر با هشتم ماه اوت یکی از مأموران «ستاد امر به معروف و نهی از منکر» آذربایجان غربی دو زن را به بهانه بدحجابی در یکی از خیابان‌های ارومیه با خودرو زیر گرفت. آن دو زن که زخمی شده بودند به نزدیک‌ترین مرکز اورژانس منتقل شدند. گفته می‌شود یکی از آنان سخت آسیب دیده است. به گزارش «خبرگزاری کار ایران» (ایلنا)، راننده خودرو پس از زیر گرفتن آن دو زن و تصادف با خودروهای دیگر فرار کرد، اما در ساعات پایانی شب دستگیر شد.

روز بعد، نماینده ولی فقیه در «ستاد امر به معروف و نهی از منکر» آذربایجان‌غربی رفتار آن مأمور را نادرست خواند و گفت که با او «به شدت برخورد خواهد شد». با این حال تأکید کرد: «اجازه نمی‌دهیم این گونه مسائل امر به معروف و نهی از منکر را زیر سؤال ببرد». ستاد امر به معروف و نهی از منکر چگونه تشکیل شد و چرا نظارت بر حجاب زنان به نخستین وظیفه آن تبدیل شد؟

در سال ۱۳۵۸ خمینی با فرستادن نامه‌ای به دولت موقت بازرگان درخواستِ تشکیل وزارتخانه مستقلی با عنوان «امر به معروف و نهی از منکر» کرد. درخواست او در اوضاع و احوال آشوب‌زده سال‌های اول انقلاب عملی نشد. او در خرداد ۱۳۶۸ درگذشت و خامنه‌ای به جای او نشست.

خامنه‌ای که خود را شاگرد وفادار خمینی و مُجری آرزوهای او می‌داند، در محرم ۱۳۷۲ در یک سخنرانی در جمع بسیجی‌ها از تهاجم فرهنگی، غارت فرهنگی و شبیخون فرهنگی سخن گفت و خواستار احیای دو فریضه امر به معروف و نهی از منکر در کشور شد.

در پی آن سخنرانی جلسه‌ای با شرکت خود او و جمعی از سرکردگان جمهوری اسلامی تشکیل شد که موضوع آن ایجاد «ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر» بود. خامنه‌ای وظیفه ایجاد تشکیلات آن ستاد را به آیت‌الله جنتی واگذار کرد. به دستور او هفته اول ماه محرم نیز به نام «هفته امر به معروف و نهی از منکر» نامگذاری شد.

ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر رفته رفته به یکی ارکان جمهوری اسلامی تبدیل شد. در کتاب «فرهنگ‌نامه نهادهای انقلاب اسلامی» که به توضیح ۹۷ نهاد تأسیس شده پس از انقلاب اسلامی پرداخته، وظیفه آن ستاد «ارتقا و تقویت روحیه مسئولیت‌پذیری در مردم» تعریف شده که باید از راه «فرهنگ ‌سازی»، «الگوسازی» و «رفتارسازی» انجام گیرد.

یکی از وظایف اصلی این ستاد نظارت بر رفتار و پوشش زنان ایرانی در فضای عمومی است. در شهریور ۱۳۸۰ دفتری در آن ستاد زیر عنوان «دفتر امور زنان» تشکیل شد که هدف آن، چنان که در توضیح ساختار و تشکیلات ستاد آمده، «ترویج معروف و نهی منکرات در میان بانوان» است. مبارزه با بی حجابی و بدحجابی به این دفتر واگذار شده است.

تا ۱۳۶۲ جمهوری اسلامی نتوانسته بود به حجاب اجباری جنبه قانونی ببخشد. در اوایل انقلاب بعضی از روحانیان بانفوذ با اجباری کردن حجاب مخالفت کردند و گفتند چنین اجباری نه تنها توجیه شرعی ندارد بلکه امری غیراخلاقی است. در قرآن نیز اشاره روشنی به آن نشده است. اما با تصویب قانون مجازات اسلامی در سال ۱۳۶۲ جمهوری اسلامی توانست به حجاب اجباری در معابر عمومی جنبه قانونی ببخشد.

موضوع حجاب اجباری را نخستین بار خمینی در ۱۶ اسفند ۱۳۵۷ نزدیک به یک ماه پس از پیروزی انقلاب و یک روز پیش از نخستین تظاهرات زنان در ۸ مارس، روز جهانی زن، مطرح کرد. تظاهرات گسترده زنان برضد حجاب اجباری در ۸ مارس و سخنانِ آشتی جویانه آیت الله طالقانی سبب شد که خمینی برای مدتی از پافشاری بر حجاب اجباری دست بردارد.

روزنامه اطلاعات در ۲۰ اسفند ۱۳۵۷ نوشت: در مورد حجاب اجبار در کار نیست. حتی دادستان کل انقلاب اعلام کرد: مزاحمان خانم‌های بی‌حجاب ضدانقلابی‌اند.

در آن زمان سراسر کشور آشفته و ناآرام و جمهوری نوبنیاد اسلامی ناپایدار بود. اما همین که پایه‌های نظام اندکی استوارتر شد، دوباره صدای خمینی برضد «نشانه‌های شاهنشاهی» در ادارات دولتی بلند شد. او در تیرماه ۱۳۵۹ در یک سخنرانی دولت را به سبب اهمال در اسلامی کردن ادارات به باد انتقاد گرفت و به بنی صدر ۱۰ روز مهلت داد تا ادارات را اسلامی کند.

شورای انقلاب در ۱۶ تیرماه ۱۳۵۹ به ریاست ابوالحسن بنی‌صدر حجاب اجباری را تصویب کرد و علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی آن را ابلاغ کرد: خانم‌ها بدون حجاب اسلامی حق ورود به ادارات را ندارند.

نبردی که از آن پس میان زنان آزادی‌خواه ایران و جمهوری اسلامی درگرفت، هرگز فرو ننشست. مشعل این نبرد تاریخی را نسل‌های تازه‌ای از زنان که پس از انقلاب به عرصه آمدند فروزان نگاه داشتند. درست است که تاکنون زنان در این نبرد نابرابر بسیار قربانی داده‌اند، اما لحظه‌ای از پای ننشسته‌اند. بسیاری از کارشناسان ایرانی و جهانی معتقدند که زنان آزادی‌خواه ایران در به زانو درآوردن جمهوری اسلامی نقش تعیین کننده خواهند داشت.