خریداری خانه هرمز پیرنیا محل نگارش فرمان مشروطیت توسط شهرداری تهران

پایگاه خبری / تحلیلی نگام ، این خانه، حمام و بخشی از اندرونی آن به مساحت تقریبی یک هزار و ۶۰۰ متر مربع از مجموعه خانه‌های پیرنیا واقع در خیابان لاله‌زار شمالی نبش کوچه پیرنیا، به همت سازمان نوسازی شهر تهران و پس از چندین ماه مذاکره از ستاد اجرایی فرمان امام خریداری شد و امید است فرایند احیا آن آغاز شود.

هرمز پیرنیا پسر دوم حسن پیرنیا ملقب به مشیرالدوله است که رئیس تشریفات محمدرضاشاه پهلوی بود. براساس اسناد و مدارک، فرمان مشروطیت توسط احمد قوام السلطنه در این خانه نوشته شده است. این خانه در دهه ۷۰ توسط ستاد اجرایی فرمان امام مصادره شد و در سال ۱۳۹۷ توسط کمیته پیگیری خانه‌های تاریخی تهران ثبت ملی گردید.

عمارت مشیرالدوله اولین عمارت بازسازی و ثبت شده

عمارت مشیر الدوله از خانه‌های تاریخی استان تهران است که در خیابان منوچهری شهر تهران(میان خیابان لاله‌زار و فردوسی)، خیابان لاله‌زار نو، خیابان پیرنیا، شماره ۹ و با شماره ثبتی ۱۵۰ قرار دارد.عمارت مشیرالدوله در واقع منزل مسکونی حسن پیرنیا ملقب به مشیرالدوله بوده که با یک شیوه تلفیقی از معماری ایرانی و فرنگی در دوران قاجاریه (سال ۱۲۸۵) بنا شد.

این عمارت به شماره ۱۸۹۹ به عنوان اثر ملی در سازمان میراث فرهنگی به ثبت رسیده‌است.

حسن پیرنیا ملقب به مشیرالدوله آثاری چون نخستین کتاب تاریخ ایران باستان، نخستین قانون مدون حقوق بین‌المللی به زبان فارسی و از همه مهم تر فرمان مشروطیت را در این خانه نبشته است.

خاندان پیرنیا ،خاندانی بود که یک بار صدراعظم ، ۴بار رییس‌الوزرا، ۳بار رییس مجلس شورای ملی، ۴بار وزیر امورخارجه، ۷بار وزیر عدلیه، ۲بار وزیر معارف، ۳بار وزیر جنگ، ۱بار وزیر تجارت ، ۱بار وزیر پست و تلگراف ، ۵ بار نماینده مجلس و … را در میان خود دیده بودند.

عمارت مشیرالدوله پیرنیا در دو طبقه و یک زیرزمین بنا شده و دارای حیاط وسیعی است. سفره‌خانه، چایخانه (شربت‌خانه)، کتابخانه قدیمی مرحوم مشیرالدوله، اتاق نشیمن مرحوم داوود پیرنیا، چند اتاق استراحت و یک انبار بزرگ، بخش‌های تشکیل‌دهنده این عمارت هستند. بخش چایخانه مزین به کاشی‌های خشتی بزرگی منقوش به شخصیت‌های اساطیری و تاریخی است که تنها قسمت کاشی‌کاری شده ساختمان به شمار می‌رود.


در این خانه بخش زیرزمین برای فصول گرم سال استفاده می‌شد. طبقه همکف و در شمال شرق آن، آشپزخانه و اقامتگاه خدمه قرار داشت. طبقه اول خانه مشیرالدوله مختص ساکنان خانه و طبقه دوم برای پذیرایی از مهمانان بوده است. دفتر کار مشیرالدوله نیز در سمت راست ساختمان و در طبقه نخست قرار داشت. این بخش اتاقی بود وسیع که در دو سمت آن قفسه‌های کتاب‌های مرجع وی را چیده بودند و میز کار وی در انتهای سمت شمالی اتاق بود. در این اتاق عکس‌هایی از میرزانصرالله خان مشیرالدوله (پدر حسن پیرنیا)، شخص حسن پیرنیا به همراه نمایندگان ایران در صحن مجمع ملل متفق (ژنو) بر دیوار و چندین عکس خانوادگی روی میز کار وی وجود داشت.


در طبقه دوم عمارت نیز تالار بزرگی به مساحت ۸۰ متر و به قرینه فضای راه‌پله در بخش جنوبی قرار گرفته و در طرفین این تالار در شرق و غرب اتاق‌ها قرار دارند.در هر یک از اتاق‌ها و تالارهای خانه مشیرالدوله، شومینه‌های گچبری شده با فرنگی‌کاری زیبا که هرکدام شکل خاص خود را دارند، قابل مشاهده است.

از نکات جالب توجه در این عمارت وجود بالابر یا آسانسوری است که از زیرزمین و مَطبخ (آشپزخانه)، غذاها و نوشیدنی‌ها را به طبقات مختلف می‌رساند.


این خانه‌ از جنبه‌های گوناگون حائز اهمیت است. و شاید برای بسیاری حالا دور از ذهن باشد که روزگاری در بخش چایخانه این مجموعه از خوانندگان برنامه گل ها تست صدا گرفته می‌شد.


سال‌ها پس از درگذشت مشیرالدوله، بخشی از حیاط، از عمارت اصلی تفکیک شد و به عنوان مطب پسر مشیرالدوله مورد استفاده قرار گرفت و بعدها توسط وُراث، به فروش رسید.

طبق اسناد باقی مانده ، خانه مشیرالدوله پیرنیا در سال ۱۳۵۰ خورشیدی تخلیه و متروک شد و سپس در سال ۱۳۵۸ خورشیدی توسط مهدی و ولی‌الله پیرنیا، به وزارت بهداشت و بیمارستان فرح پهلوی (شهید اکبرآبادی فعلی) واگذار شده اما اسناد آن به نام پژوهشگاه علوم انسانی ثبت شد.


پس از آن برای چند سال خانه دست به دست شد و زمانی نیز این مجموعه به عنوان «مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل» به سرپرستی دکتر سیداشرف‌الدین گوشه‌گیر فعال بود. اما در سال ۱۳۷۷ قرار می شود یکی از خانه های در داخل مجموعه عمارت های پیرنیا بدون طی مراحل قانونی به خانه سینما واگذار شود تا اولین موزه سینمای ایران در آن راه اندازی شود اما در نهایت این اتفاق نیفتاد و موزه به «باغ فردوس» منتقل شدو نهایتا مرمت و بازسازی بنا نیز به امان خدا رها شد.


اما اتفاقات عجیب برای این بنای تاریخی همچنان ادامه داشت . در اواخر سال ۱۳۸۵ و اوایل ۱۳۸۶ بحث هایی دربارهٔ ساخت مجتمع تجاری‌ای ۴طبقه در حریم این مجموعه عمارت به وجود آمد. و نهایتا در اتفاقی ناگوار ، گودبرداری برای ساخت و ساز این برج، باعث ترک‌خوردن بخشی از دیوار و سقف عمارت شد. همچنین، به‌گمان برخی از صاحب‌نظران و متخصصان حوزه معماری، با ساخت این برج مسیر اصلی رفت‌وآمد به عمارت مسدود می‌شد و حال‌آن که در گذشته علی‌رغم اینکه قسمتی از بنای اصلی، از آن جدا شده بود، اما جلو دید آن را نمی‌گرفت. درنهایت و کمی بعد با فشار رسانه ها عملیات گودبرداری متوقف شد اما خسارات جدی به این بنای تاریحی به وجود آمد.

*ماجراهای خانه پیرنیا دوم


خانه و محوطه ای که در حریم املاک پیرنیا برای ساخت و ساز در نظر گرفته شده بود و خطر در نهایت از کنارش گذشت خانه پیرنیا دوم بود. چراکه شاید بتواند لاله زار را دوباره لاله زار کند! همان لاله زارِ سال های دور در میانه دهه چهل که یک خیابان بود و نزدیک به ده سینمای پر طرفدار در تهران.شاید بتواند این لاله زار را از چنگال برقی ها بیرون بکشد و قدم های تازه هنر را به روحِ تاریخی که سال هاست منتظر تکرار شدن است،پیوند بزند!


عکس هوایی مجموعه خانه پیرنیا در سال ۱۳۴۲


در سال ۱۳۵۸ خورشیدی مهدی و ولی‌الله پیرنیا ، به عنوان ورثه خانه مشیرالدوله ا به وزارت بهداشت واگذار می کنند اما در نهایت سند خانه پیرنیاکان به نام پژوهشگاه علوم انسانی ثبت می شود. نکته دیگر این که در همه سال های اخیر برای بازدید این خانه باید تأیید وزارت بهداشت و دانشگاه علوم پزشکی را دریافت می کردید تا مجوز ورود به ساختمان را پیدا کنید .

* ماجراهای خانه پیرنیا دوم یا گذر خانه هرمز در سال های سخت


از همان مجموعه خانه های مشیرالدوله پیرنیا ، خانه هرمز پیرنیا که اکنون قرار است به خانه سینما واگذار شود ، اما سرنوشت دیگری می یابد.
هرمز پیرنیا فرزند دوم حسن پیرنیا ، دانش آموخته دبیرستان سن لویی ، مسئول تشریفات پهلوی دوم (پس از کودتا ۲۸ مرداد مورد غضب محمدرضا شاه قرار گرفت و خانه نشین شد) و همسرش قدس اعظم دختر مؤتمن‌الملک پیرنیا ، دختر عموی او بود.خانه پیرنیا دوم (خانه هرمز پیرنیا) به آدرس استان تهران ، شهر تهران ، خیابان لاله زار نو ، ابتدای کوچه پیرنیا ، پلاک ۳ ثبت شده است.
همه جنجال های حول خانه هرمز پیرنیا در مجموعه املاک پیرنیا اما از یک مزایده شروع شد ، مزایده ردیف ۸۵ ستاد فرمان اجرایی امام خمینی (ره). ساختمانی تجاری ، اداری و مسکونی به مساحت ۹۵/۱۸۸۲ متر مربع به مبلغ مزایده ۰۰۰/۰۰۰/۴۰۰/۱۲۲ ریال (آن هم به صورت ۵۰% نقد و مابقی به صورت اقساط ۲۷ ماهه) جالبتر آنکه اگر برنده نقدا پول را پرداخت کند از تخفیف ویژه برخوردار می شود.
در تاریخ ۸ آبان سال ۱۳۹۲ بود که خبرگزاری مهر در گزارشی خبر از امکان فروش این ملک ارزشمند و تاریخی داد ، در بخشی از این گزارش آمده بود که: «شهریورماه امسال خانه تاریخی پیرنیا ( خانه هرمز پیرنیا) به آدرس لاله زار، نرسیده به خیابان منوچهری، نبش کوچه پیرنیا و پلاکهای ۴۹۰، ۴۹۲، ۴۹۶، ۴۹۸ و ۵۰۰ به شرکت کنندگان در مزایده فروش ساختمان توسط ستاد اجرایی فرمان امام (ره) معرفی شد.پیگیری خبرنگاران پیرامون این موضوع باعث شد تا قائم مقام سازمان میراث فرهنگی جلسه ای با مسئولان این ستاد برگزار کند و آنها را از فروش خانه ها و ساختمان های تاریخی منصرف کند این جلسات برگزار شد اما امروز هشتم آبان ماه دوباره در روزنامه های سراسر کشور اعلام شده است که نبش کوچه پیرنیا و با پلاک های ثبتی ۴۹۸، ۵۰۰، ۴۹۱، ۴۹۴، ۴۹۴، ۴۹۶ و ۴۹۰ با ۱۸۸۲/۹۵ متر مساحت به مبلغ پایه ۹ میلیارد و ۶۱۰ میلیون تومان برای فروش به بالاترین قیمت به مزایده گذاشته شده است.»
در بخش دیگری از این گزارش نیز آمده بود: «هر چند در آگهی اول این خانه از نام عمارت استفاده شده بود و همین کلمه باعث شد تا رسانه ها نسبت به حراج یک ساختمان تاریخی واکنش نشان دهند، اما این بار از نام ساختمان استفاده شده و درتوضیحات تکمیلی آن آمده که مالکیت دو ملک متصل به هم و تخلیه است و به صورت وکالتی واگذار می شود. همچنین منافع واحد های تجاری جز مورد واگذاری نیست. »
در نهایت اما خبر به سطح اول رسانه ها رسید و کمی بعد و پس از آن که هیچ درخواستی برای شرکت در مزایده به ستاد نرسید، ستاد مدعی شد که این خانه به خانواده پیرنیا ارتباطی ندارد و این تنها جنجال های رسانه ها است.
این همه در حالی بود که در سال ۱۳۸۸ و پس از بازدید کارشناس سازمان میراث پرونده خانه هرمز پیرنیا (یکم) را به عنوان یک اثر نیمه سالم که مالکش کمیته امداد خمینی (ره) است و خانه ای که دارای ویژگی های خاص معماری از دوران قاجار است ، مستحق ثبت در آثار ملی می دانند و به شکل عجیبی در ول ۴ سال نه تنها خانه ثبت تاریخی نمی شود بلکه خانه ای که سالم و مناسب مرمت دانسته شده بود تبدیل به بنایی نیمه ویران می شود که حالا گویا فقط برای تخریب مناسب است.

در نهایت با تلاش های شهرداری منطقه ۱۲ تهران و سازمان میراث فرهنگی جلوی تخریب و فروش خانه پیرنیا دوم ، یعنی منزل هرمز پیرنیا گرفته می شود اما مساله ثبت خانه وارد فاز عجیب تری می شود. مالکان عمارت سعی می کنند که خانه را با نام خانه مهدوی ثبت کنند ، اقدامی عجیب که تا حدودی در آن موفق می شوند اما در نهایت این وضعیت ثبتی ابلاغ نمی شود. اما مهدوی که سعی می شده خانه پیرنیا به نام او ثبت شود که بوده است؟ به نظر می رسد شخصی به نام مهدوی مدتی در لاله زار به لوستر فروشی مشغول بوده است و هم او بوده که خانه هرمز پیرنیا را به انبار کالاهای خود تبدیل کرده و در حقیقت تلاشی بوده است برای ثبت این خانه تاریخی به نامی به غیر از شخص اصلی. در نهایت اما خانه با عنوان خانه پیرنیا دوم ثبت می شود که هم اشاره به دومین خانه ثبت شده از خاندان پیرنیا دارد و هم خانه پسر مشیرالدوله است که می تواند به هر دو این موارد اشاره داشته باشد.
خانه هرمز پیرنیا در زمینی به مساحت ۳۹۰ متر ساخته شده بود ، طول این زمین حدودا ۲۵ و عرضش ۲۴ متر می باشد. خانه هرمز پیرنیا با پلانی مستطیل شکل (شرقی ، غربی) به مساحت ۱۶۶ متر و با ارتفاع حدود ۸ متر در یک طبقه بنا شده است. ورودی خانه از جنوب است با درب و پنجره های چوبی ساخته شده بود که بخشی از این درها و پنجره در گذر سال ها ربوده شده اند.پس از آنکه از در وارد می شوید وارد یک هشتی می شوید ، در قسمت راست هشتی یک اتاق قرار دارد و پس از آن می توانید وارد محوطه خانه و حیاط خانه هرمز پیرنیا شوید.در سمت راست و در مرکز حیاط حوضی کوچک با کاشی های آبی رنگ دیده می شود.در انتهای پله ها ۲ ستون سفید با مغر چوب و روکش گچبری شده قرار گرفته است و این ستونها در کل خانه تکرار شده است.

* واگذاری بدون توضیح


ماجراهای خانه هرمز پیرنیا همچون زندگی خودش از قلب دربار تا تبعید بعد از کودتا به کنج خانه عجیب بوده است. اینکه حالا و پس از سال ها خانه ترمیم شده است و به گفته معماران ترمیم کننده بنا سعی شده با رنگ سفید بر روی خاطرات گچی دیوار مرحمی گذاشته شود تنها بخشی از ماجرا است. در هیچ کدام از خبرهای منتشر شده از وضعیت واگذاری خانه هرمز پیرنیا هیچ توضیحی درباره چگونگی واگذاری این بنا داده نشده است. آن چه مشخص است این بنا از سال ۵۸ در مصادره بنیاد مستضعفان قرار دارد و حتی همین بنیاد به عنوان مالک بنا در سال ۹۲ درخواست مزایده داده بود. پس از وساطت شهرداری منطقه ۱۲ و سازمان میراث فرهنگ نیز هیچگونه خبری درباره این بنا و واگذاری آن منتشر نشده است. حالا و در اخبار منتشر شده نیز خبری از اینکه این بنا با چه شرایطی واگذار شده وجود ندارد و تنها از مشارکت شهرداری منطقه ۱۲ و خانه سینما در بازسازی و مرمت این خانه یاد می شود. سوالی که البته همچنان وجود دارد و باید به آن پاسخ داده شود که شرایط دست یابی به این عمارت تاریخی چه بوده است.
اینکه روال جابه جایی آن چگونه بوده است و با چه بهایی و برای چه مدتی خانه سینما موفق شده است این ملک تاریخی را فعلا در اختیار و تصرف خود داشته باشد.

بی شک،احیای لاله زار،احیای تاریخ گم شده سینمای ایران است و هر قدم به سمت این هدف قابل ستایش ، اما هر هدف قابل ستایشی باید پشت پرده روشنی نیز داشته باشد. طبق توافقات و برنامه‌ریزی‌ها، پیش‌بینی شده که عمارت پیرنیا فقط کاربری صنفی برای سینما نداشته باشد و در واقع قرار است که یک مرکز فرهنگی صنفی باشد. در این راستا کتابخانه‌ای که در این ساختمان بوده و نیز آرشیو فیلم (که باقی ماندن آن عجیب است) در بازسازی جدید حفظ می شود و پس از بازگشایی برای نحوه استفاده از آن‌ها تصمیم‌گیری خواهد شد اما در حال حاضر نکته قابل توجه منابع مکتوب و تصویری خوبی است که در این محل نگهداری می‌شود.