عنایت‌الله رضا؛ از راه‌اندازی رادیو پکن در چین تا مرگ در وطن

پایگاه خبری / تحلیلی نگام_۲۰ تیر ۱۳۸۹، ۱۰ سال پیش در چنین روزی عنایت‌الله رضا در تهران درگذشت. او می‌گفت: «انسان‌ها جز به لحاظ حقوقی و در برابر قانون، با هم برابر نیستند.»

عنایت‌الله رضا در سال ۱۲۹۹ در رشت زاده شد. پدرش مجتهد بود. دبستان را در رشت و دبیرستان را در دارالفنون تهران گذراند. او ۱۷ ساله که بود به دانشکده افسری رفت و ۲ سال بعد دوره خلبانی جنگی دید و به نیروی هوایی نوبنیاد ایران پیوست.

عنایت‌الله رضا در ۲۱ سالگی به حزب نوبنیاد توده پیوست: «ما کمونیسم را انتخاب نکردیم، کمونیسم ما را انتخاب کرد»؛ و ۲۵ ساله که بود به خاطر فعالیت‌های سوسیالیستی در ارتش، دستگیر و به کرمان تبعید شد. یک سال پس از آن آزاد شد و به “فرقه دموکرات آذربایجان پیوست و چند ماه معاون نیروی هوایی “حکومت آذربایجان” بود.

با استقرار ارتش ایران در آذربایجان به باکو گریخت اما دیری نپایید که با سران “فرقه دموکرات” اختلاف پیدا کرد، از سیاست کناره گرفت، به دانشگاه مسکو رفت و با نوشتن پایان‌نامه‌ای درباره “اندیشه‌های احمد کسروی پژوهشگر ایرانی” دکترای فلسفه گرفت.

او درباره ۳۵ سالگی‌اش می‌گوید، «مدتی به چین رفتم. در واقع علاقه‌مند بودم بدانم رفقای چینی در مورد انتقادات و ایرادهای موجه قضایای آذربایجان چه فکر می‌کنند.»

او در آنجا بخش فارسی “رادیو پکن” را راه‌اندازی کرد ولی به خاطر خشنودی فرزندانش به شوروی بازگشت اما دیگر از جهان سوسیالیستی یکسره سرخورده بود.

۳۹ ساله بود که از حزب توده اخراج شد و پس از هشت سال توانست از شوروی به پاریس برود و ۲ سال پس از آن به ایران بازگردد و به روشنفکران چپ درباره شوروی بگوید: «این نظام که شما به آن دل بسته‌اید، جز تباهی جان انسان‌ها چیزی در بر ندارد.»

عنایت‌الله رضا به زبان‌های فرانسه، انگلیسی، روسی، ترکی و عربی تسلط داشت و از همه این زبان‌ها آثاری درباره تاریخ ایران از روزگار باستان تا زمان مغولان ترجمه کرده و خود نیز کتاب‌های پژوهشی در این باره نوشته که ماندگارترین آنها “آذربایجان و اران” و “ایران از دوران باستان تا آغاز عهد مغول” است.

او به جای انتقاد آشکار به شوروی، کتاب‌های منتقدان آن نظام مانند “طبقه جدید” از میلوان جیلاس و “نامه به زمامداران شوروی”، از الکساندر سولژنیتسین را به فارسی برگرداند.

در ۶۶ سالگی همکاری با “دائرهالمعارف بزرگ اسلامی” را آغاز کرد و ۱۲۰ مقاله برای آن نوشت. عنایت‌‌الله رضا در ۹۰ سالگی در تهران درگذشت.