مدل چینی-روسی الگوی ساماندهی فضای مجازی مجلس یازدهم / استدلال نمایندگان مجلس یازدهم برای «ساماند‌هی پیام‌رسان‌های اجتماعی» چیست؟

پایگاه خبری / تحلیلی نگام ، انسداد، فیلترینگ، قطع‌دسترسی، محدودیت دسترسی؛ وقتی صحبت از فضای مجازی است همه این کلمه‌ها یک معنی دارند و آن سلب حق انتخاب است. شاید به همین دلیل هم طرح «سامان‌دهی پیام‌رسان‌های اجتماعی» تا این حد حساسیت‌ افکار عمومی را برانگیخته است. طرحی که البته از دو سال قبل مطرح بوده و حالا امضای ۴۰ نماینده مجلس یازدهم را پای خود دارد. هر چند بعضی از آن‌ها از امضای طرح عقب‌نشینی کردند تا حتی گفتند که نمی‌دانند چطور نامشان پای این طرح نوشته شده است.

جلال رشیدی‌کوچی، نماینده مرودشت به روزنامه فرهیختگان گفته چنین طرحی را امضا نکرده است و با فیلترینگ به این شیوه به‌شدت مخالف است. با این همه طرح نمایندگان مجلس یازدهم برای «سامان‌دهی پیام‌رسان‌های اجتماعی» به هیات رییسه ارایه شده و باید پس از اعلام وصول به کمیسیون فرهنگی برود.

این طرح در مجلس دهم نیز در همین کمیسیون مطرح بود و «صیانت از حقوق کاربران در فضای مجازی و ساماندهی پیام‌رسان‌های اجتماعی» نام داشت. بررسی آن اما به عمر مجلس دهم نرسید تا مجلس اصولگرای یازدهم با اصلاحاتی دوباره آن را در دستور کار قرار دهد.

مهم‌ترین محورهای این طرح تشکیل هیات سامان‌دهی است که فعالیت پیام‌ها رسان‌ها اعم از اخذ مجوز و نظارت را به عهده می‌گیرد.

استفاده از فیلترشکن یا VPN نیز بر اساس این طرح مجازات خواهد داشت و البته هر پیام‌رسانی یا شبکه‌ اجتماعی که نتواند در ایران دفتر حقوقی بازکند باید مسدود شود. به این ترتیب هر چند به صورت مستقیم حرفی از فیلترینگ زده نشده است،

عملا احتمال مسدود شدن شبکه‌هایی مثل «اینستاگرام» یا «توییتر» در صورت اجرایی شدن طرح مجلس یازدهم بسیار زیاد است.

چرا که به دلیل تحریم‌ها روابط با شرکت‌های خارجی امکان‌پذیر نیست. با این حال باید دید که حرف امضاکنندگان این طرح چیست. آن هم در حالی که محمدرضا باهنر فعال سیاسی اصولگرا و نماینده سابق مجلس گفته که «فضای مجازی شمشیر دو لبه‌ای است که می تواند مخرب و مفید باشد و با حذف این ابزار نمی‌شود صورت مساله را پاک کرد بلکه باید از این فضا استفاده مفید شود.»

نماینده قزوین: دنبال قانون‌مند کردن فضای مجازی هستیم نه فیلترینگ

در روزهای اخیر انتقاد‌ها از این طرح باعث شده تا امضاکنندگان کمی از مواضع خود عقب‌نشینی کنند. جعفر راستی از دیگر امضاکنندگان طرح است که در این باره صبحت نکرده و گفته که به دلیل بیماری از فضای مجازی دور بوده و در جریان اخبار نیست. البته مدافعان طرح هم در بین امضاکنندگان کم نیستند. در توضیح ارایه طرح سامان‌دهی پیام‌رسان‌های اجتماعی در آغاز آن تاکید شده که این طرح به دلیل وجود خلاء‌ قانونی در این حوزه که در معرض «آسیب و نقض شدید» قرار دارد ارایه شده است. اغلب امضا‌کنندگان استدلال کرده‌اند که هدف این طرح حمایت و پپیشتبانی از کاربران فضای مجازی است و موضوع فیلترینگ را رد کرده‌اند. «فاطمه محمدبیگی» نماینده قزوین نیز از جمله امضاکنندگان طرح است که در گفت‌وگو با «فراز»‌استدلال موافقان را توضیح می‌دهد. به گفته «محمدبیگی» الگوی این طرح الگوی مورد استفاده در کشورهایی مثل چین و روسیه است.

طرح اخیر مجلس با عنوان سامان‌دهی شبکه‌های اجتماعی حساسیت‌های زیادی را برانگیخته است. شما به عنوان امضاکننده بگویید که هدف اصلی و استدلال ارایه این طرح چیست؟

طرح ارایه‌شده به طور کلی طرح خوبی است اما جزییات آن نیاز به چکش‌کاری در مجلس دارد. در صورت تصویب و اجرایی شدن آن شبکه ملی اطلاعات که آرزوی خیلی از مردم ایران است، ایجاد و زیرساخت‌های آن فراهم می‌شود. امنیت شغلی در فضای مجازی نیز فراهم می‌شود و به دلیل شبکه ملی اطلاعات دو اتفاق رخ می‌دهد. نخست اینکه هزینه استفاده از اینترنت کاهش پیدا می‌کند و سرعت دسترسی و نقل‌وانتقال اطلاعات در شبکه ملی بالا می‌رود. هزینه‌های برخوداری از اینترنت ملی یک‌صدم هزینه‌ امروزی اینترنت است. سرقت دیتا نیز کاهش پیدا می‌کند و می‌تواند بیش از ۳ میلیون اشتغال‌زایی در فضای مجازی ایجاد کند. اگر این کار قبل از شیوع کرونا انجام می‌شد امکان رونق گرفتن کسب‌وکارهای بسیاری در فضای مجازی فراهم می‌شد و می‌توانستند محصولات را در این دوران به فروش برسانند.
نمی‌توانیم فضای مجازی را بدون قانون و پروتکل رها کنیم. امروز طبق فرمایش حضرت آقا مردم در فضای مجازی به شکلی بی‌پناه رها شدند. چرا باید اجازه دهیم که پول ملی ما صرف استفاده از شبکه‌های اینترنتی خارجی شود که خدماتی هم ارایه نمی‌کنند. اگر قصد پیگیری حقوقی از این برنامه‌ها داشته باشید به مشکل برمی‌خورید در حالی که با این طرح، امکان پیگیری حقوقی میسر می‌شود.
کشورهایی هم که این کار را انجام دادند موفق بودند. نمونه آن نیز چین و روسیه است. امروز متاسفانه فضای مسمومی علیه این طرح ایجاد شده که در برخی موارد آگاهانه است و بر فیلترینگ و انسداد تاکید می‌کند. نکته اینجاست از کنار این طرح شاید محدودیت‌هایی در برخی قسمت‌ها ایجاد شود اما باید توجه کنیم که همواره همه قوانین محدودکننده هستند. قانون یعنی چارچوب و به دلیل آسودگی خاطر و نظم‌بخشیدن به زندگی ایجاد می‌شود. همه جوامع دنبال قانون هستند و قانون‌مند کردن به معنای انسداد یا فیلترینگ نیست. باید بررسی این قانون در بستری قانونی و معقول صورت بگیرد.
موضوع رویکرد حمایتی یا نظارتی برای فضای مجازی نیست. بلکه در این طرح نوعی اعمال حاکمیت به فضای مجازی انجام می‌گیرد.
همه کشورها در حوزه‌هایی مثل سلامت، آموزش و پروش،سلامت و فضای مجازی اعمال حاکمیت می‌کنند. هیچ کشوری نیست که اعمال حاکمیت نکند و فضای یله و رهاشده وجود ندارد. اما اگر اعمال حاکمیت را صرفا به معنای انسداد و فیلترینگ می‌بینید چنین هدفی در طرح نیست. هدف ما پشتیبانی است. ما برای فردی که در فضای مجازی فعالیت و کسب درآمد می‌کند هیچ نظام پشتیبانی نداریم. امروز ما مجبور هستیم که زندگی جدید را در جهان پساکرونا پیش بگیریم و فضای مجازی در چنین شرایطی نیاز به قانون‌گذاری دارد.
یک مثال می‌زنم. شما می‌خواهید یک جاده درست کنید. این جاده باید شروع و پایان داشته و مسیر هموار و دارای زیرساخت باشد. از سوی دیگر علایم راهنمایی و رانندگی در این فضا در نظر می‌گیرید. آیا اجازه می‌دهید که در این دنیای پیشرفته فضای مجازی ما بدون علایم راهنمایی رها شود و در راهی بی‌سر و ته قدم بردارد؟

مسئله اینجاست که می‌توان راه و چاه را حتی به زعم خود نشان داد و سپس حق انتخاب را به شهروندان واگذار کرد.

قانون را که باید نظام بگذارد. همه کشورها هم قانون‌مند هستند و این نظام در بسیاری از کشورهای دنیا وجود دارد.

در طرح چندان روی فیلترینگ تاکید نشده. اما به طور مثال گفته شده اگر برنامه نتوانند در ایران دفتر حقوقی باز کنند مسدود می‌شوند. به طور مشخص شبکه‌های اجتماعی مثل توییتر، اینستاگرام و فیسبوک در دنیا پرکابرد هستند و مردم نیز عمدتا از این شبکه‌ها استفاده می‌کنند. در حالی که می‌دانیم که این‌ها نمی‌توانند در اینجا دفتر حقوقی بازکنند و در نهایت مسدود خواهند شد.
باید پیگیری حقوقی بکنند. هدف ما قانون‌مند کردن فضا است. از طریق ویروسی وارد می‌شوند و شبکه اقتصادی کشوری را از کار می‌اندازند. نباید این‌ها پیگیری شود؟ ما نظام پیگیری قانون‌مند نداریم و از طریق این‌ها میلیارد‌ها تومان ضرر می‌کنیم. پول ما در جیب خارجی‌ها می‌رود و امکان پیگیری نداریم.
ما می‌توانیم تولیدات فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی خود را به کشورهای دیگر به صورت حقوقی معرفی کنیم. فرصت‌هایی که در این قانون وجود دارد طلایی است. خواهش ما از رسانه‌ها این است که در فضایی منصفانه و با منطق طرح را ارزیابی کنند و با کارشناس‌ها متخصص را بررسی کنند. طرح را با کشورهایی مثل چین و روسیه که مقتدر هستند مقایسه کنید. آمریکا به دلیل ملی بودن فضای مجازی چین و روسیه نمی‌تواند با آن‌ها مقابله کند. آن‌ها وابستگی ندارند و اگر وابسته بودند نمی‌توانستند نفس بکشند. شعار جامعه ما استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی است. ما در حیطه استقلال و آزادی عمل خود باید بتوانیم قوانین فضای مجازی را مشخص کنیم. ما دنبال انسداد و فیلترینگ نیستیم و مردم نباید از این طرح بترسند. مسئله دفاع سایبری نیز به عهده پدافند غیرعامل و نیروی انتظامی است. مضرات بدون قانون ماندن این فضا مضرات بسیار بیشتر از قانون‌مند شدن آن است.

با این تفاسیر قبول دارید که الگوی مواجهه با فضای مجازی در این طرح کشورهایی مثل چین و روسیه هستند؟

چند کشور مطالعه شدند و با کشورهای اروپایی و آمریکایی مقایسه شدند. سه سال روی این طرح کار شده و البته قبول داریم که نقایصی هم دارد. پیشنهاد من این است که طرح مرحله به مرحله اجرا شود تا بتوانیم دسترسی‌ها قانون‌مند کنیم و مردم نیز متوجه شوند این اقدام به نفع آن‌ها است. اگر بدانند از این طریق هزینه اینترنت کاهش و سرعت آن افزایش پیدا می‌کند واقعا استقبال می‌کنند. مردم کم‌کم با این طرح از پیام‌رسان‌های داخلی استقبال می‌کنند. نمی‌خواهیم مردم را مجبور کنیم. با این طرح زیرساخت‌های پیام‌رسان‌های داخلی فراهم می‌شود و وقتی زیرساخت فراهم شد مردم کوچ می‌کنند. همچنان که دو سال پیش این اتفاق افتاد ولی به دلیل عدم حمایت از پیام‌رسان‌های داخلی آمار ریزش پیدا کرد. ضمن اینکه ما تحت تحریم هستیم که افزایش پیدا خواهد کرد.‌و با هر تحریم محدود‌تر می‌شویم. نباید در این شرایط به لحاظ فناوری و اقتصادی روی پای خود بایستیم؟ هرچه به آن‌ها وابسته باشیم ادامه حیات اقتصادی و اجتماعی سخت‌تر خواهد بود. حداقل ده سال در این حوزه دیر عمل کردیم. باید از همان مقطع زیرساخت‌ها را فراهم می‌کردیم. اما این اتفاق رخ نداد و حتی وام‌هایی که به آن‌ها داده شد کم و با بهره بالا بود. در مقابل دولت از تلگرام و اینستاگرام حمایت کرد و بسترهایی که در اختیار آن‌ها قرار داد را به پیام‌ رسان‌های داخلی اختصاص نداد.

به نظر می‌رسد حمایت از پیام‌رسان‌های داخلی با حق انتخاب مردم منافاتی ندارد. فکر نمی‌کنید با قانون‌مند کردن و وجود چارچوب‌ها در نهایت حق انتخاب دسترسی باید به مردم واگذار شود؟

همینطور است. باز می‌گویم که به قوانین راهنمایی و رانندگی توجه کنید. اگر ماشینی از چراغ قرمز عبور کند جریمه می‌شود. این درست مثل قوانین راهنمایی و رانندگی و خیلی ساده است.

اما در همان قوانین هم شما گفته نمی‌شود که نمی‌توان یک ماشین را خرید یا همه باید فقط از یک وسیله نقلیه استفاده کنند. هر کس می‌تواند انتخاب خود را داشته باشد.

مقایسه نکنید. مباحث حوزه فضای جنس خود را دارد و از لحاظ قوانین خیلی شبیه قوانین راهنمایی و رانندگی است. اگر یادتان باشد در آبان ماه جان مردم در خطر بود و اینترنت قطع شد. در عراق نیز این اتفاق افتاد و دو هفته اینترنت از ترس اغتشاش و کشته شدن مردم قطع شد. این‌ها مسایلی که در حوزه امنیت ملی خواهد بود. در نهایت باید تاکید کنم که ما دنبال قانون‌مند کردن فضای مجازی هستیم.