مهستی گنجوی،شهرآشوب‌سرای شور و شادی

پایگاه خبری / تحلیلی نگام _ ۱۰ تیر ۴۷۱؛ ۹۲۸ سال پیش در چنین روزی مهستی گنجوی در گنجه آذربایجان زاده شد. مهستی سروده است: «با نفس پلید جامه پاک چه سود.»

مهستی گنجوی در خانواده‌ای اشرافی رشد کرد. از زندگی او آگاهی چندانی در دست نیست و آنچه هست به افسانه و داستان آمیخته است.

پدرش از فرمانداران گنجه بوده و او چهار ساله بوده که به مکتب‌خانه رفته است.

۱۰ ساله بود که استادانش او را ادیب و دانشمند می‌نامیدند.

نوجوان بود که چنگ و تار و عود می‌نواخت و آوازه‌اش در مهارت شطرنج چنان در گنجه پیچیده بود که چهره‌اش را بر پشت تخته‌های این بازی می‌نگاشتند و می‌کندند.

همسر او تاج‌الدین امیر احمد خطیب شهر بوده و با تخلص “پور خطیب” شعر می‌سروده و در بسیاری از تذکره‌ها و آثار ادبی و تاریخی از مناظره‌های عاشقانه آن دو بسیار سخن رانده‌اند:

«من مهستی‌ام بر همه خوبان شده طاق

مشهور به حُسن در خراسان و عراق

ای پور خطیب گنجه از بهر خدا

مگذار چنین بسوزم از درد فراق.»

Iran Dichterin Mahsati Ganjavi

نام او را “ماه‌بانو” “ماه استی” و “بزرگ‌بانو” معنی کرده‌اند و می‌گویند که لقب آخری را سلطان سنجر غزنوی به او داده است.

رباعی‌های او پس از خیام از ماندگارترین آثار کوتاه ادبیات فارسی به شمار می‌آیند به ویژه که او نخستین “شهرآشوب‌سرا” در ادب فارسی است. در این سبک شاعر، پیشه‌وران، دست‌ورزان و فروشندگان را درونمایه سروده‌های خود می‌کند و به این ترتیب ما را تا اندازه‌ای از واقعیات دوره‌های گوناگون آگاه می‌سازد:

«سهمی که مرا دلبر خباز دهد

نه از سر کینه کز سر ناز دهد

در چنگِ غمش بمانده‌ام همچو خمیر

ترسم که به دستِ آتشم باز دهد.»

به همین ترتیب درباره صحاف، کلاه‌دوز، خیاط و قصاب سروده به طوری که او را عاشق یک قصاب پنداشته‌اند:

«قصابِ منی و در غمت می‌جوشم

تا کارد به استخوان رسد می‌کوشم

رسمی ست تو را که چون کُشی بفروشی

از بهر خدا اگر کُشی مفروشم.»

ویژگی دیگر سروده‌های او که به سبک آذربایجانی است، بی‌پروایی و شادی‌آفرینی است. او از عشق زمینی می‌گوید و در این کار چنان پیش رفته که برخی از تذکره‌نویسان او را نکوهیده‌اند:

«برخیز و بیا که حجره پرداخته‌ام

وز بهر تو پرده‌ی خوش انداخته‌ام

با من به شرابی و کبابی در ساز

کین هر دو ز دیده و ز دل ساخته‌ام.»

زادگاه مهستی شهر گنجه بوده‌است و همدوره با غزنویان بود. رشید یاسمی معتقد بود که «مهستی» متشکل از دو کلمه «مَه» به معنی بزرگ و «سَتی» به معنی خانم بوده و جمعاً این کلمه به معنی «خانم‌بزرگ» است. در چهار سالگی پدرش او را به مکتب‌خانه فرستاد و چون استعدادی سرشار داشت در ده‌سالگی با ادب زن دانشمند بیرون آمد. او چنگ و عود و تار را به زیبایی می‌نواخت. شهرت او بیشتر به خاطر رباعیاتش است. وی در سروده‌هایش زنی فتنه‌گر و زیبا بوده‌است که عشاق فراوانی داشته، از جمله امیر احمد تاج‌الدین بن خطیب که فرزند خطیب گنجه بوده و عاقبت به عقد او در می‌آید. ابن خطیب مانند همسرش طبع شعر داشته و رباعیاتی نیز از او باقی مانده‌است. از زندگی مهستی آگاهی چندانی در دست نیست، و آنچه هست اقوال تذکره‌نویسانی چون دولتشاه سمرقندی، امین احمد رازی و آذر بیگدلی است که همه نقل از یکدیگر، و آمیخته به افسانه‌نگاری و داستان‌های ساختگی است.دیوان اشعار او نیز به جا نمانده و رباعی‌هایی به نام او در نزههالمجالس (تألیف در قرن هفتم)، مونس‌الاحرار (تألیف در قرن هشتم) و مجموعه‌ها و تذکره‌ها به دست آمده‌است.

علی‌رغم اینکه در هیچ‌یک از منابع کهن، زمان مشخص و دقیقی از ولادت و مرگ مهستی به دست داده نشده، با این همه برخی از معاصران، ولادت وی را ۴۹۰ و مرگش را ۵۷۷ ه‍.ق ذکر کرده‌اند.

البته قدیم‌ترین مآخذی که از زمان حیات وی خبر داده، کتاب تاریخ گزیده نوشته حمدالله مستوفی است که به سال ۷۳۰ هجری قمری تألیف شده‌است. در این کتاب (صفحه ۷۱۸) ذیل (ابن خطیب گنجه) که شوهر مهستی است می‌خوانیم: «ابن خطیب گنجه: و هو، تاج‌الدین احمد، معاصر سلطان محمود غزنوی بود. اشعار خوب دارد؛ به ویژه مناظرات او با منکوحه‌اش مهستی شیرین باشد.»

کتابی ظاهراً از قرن هفتم شامل مناظرات مهستی با امیراحمد و رباعی‌هایی که خطاب به هم سروده‌اند (مشتمل بر ۱۸۵ رباعی از زبان پورخطیب و حدود ۱۱۰ رباعی از زبان مهستی) در دست است (نسخه‌های کتابخانهٔ سنایی سابق و ملی تبریز). احمد سهیلی خوانساری آن را کتاب قصه‌ای مجعول و حاوی اشعار سست و ناخوش می‌داند.بر اساس ترانه‌های موجود در همین کتاب، فریتز مایر شرق‌شناس آلمانی کتابی به نام «مهستی زیبا» فراهم آورده‌است (چاپ آلمان: ۱۹۶۳). طاهری شهاب در «دیوان مهستی» (تهران: ۱۳۳۶) و احمد سهیلی خوانساری در «رباعیات مهستی دبیر» (تهران: ۱۳۷۱) رباعی‌های مهستی را گردآوری کرده‌اند. در نزههالمجالس (تألیف در قرن هفتم) ۶۱ رباعی به نام مهستی آمده که کهن‌ترین و موثق‌ترین مجموعهٔ ترانه‌های مهستی است.

مهستی گنجوی در ۸۵ سالگی در زادگاهش درگذشت.