چهره‌سرای واژه‌نگار

پایگاه خبری / تحلیلی نگام _ آبان ۱۲۳۳: ۱۶۶سال پیش در چنین روزی محمد فرصت‌الدوله در شیراز زاده شد. می‌گفت: «مستبد همیشه می‌خواهد رعیت در تاریکی جهل بماند و هرگز به نور علم منور نگردد.»

پدر میرزا محمد نصیر الحسینی ملقب به فرصت‌الدوله، شاعر، چهره‌نگار و نخستین اموزگار فرزندش در فراگیری ادبیات فارسی و عربی بود.

او شش ساله بود که به مکتب رفت و پنج سال بعد به آموزش صورت‌گری پرداخت: «در این اوقات که سن‌ام تازه به یازده رسیده بود، بسیار مایل شدم که گاهی در صنعت نقاشی اوقاتی صرف کنم.»

دیری نپایید که تابلوهایش را اروپاییان هم خریداری می‌کردند.

۱۲ ساله بود که شاگرد شیخ مفید از حکیمان ممتاز فارس شد و از او حساب و نجوم را فرا گرفت و از آنجا که سروده‌هایش را برای ویرایش به شیخ می‌داد، استاد تخلص “فرصت” را برایش برگزید.

او به آموزش صورت‌گری و ادبیات عرب بسنده نکرد و عکاسی، میناکاری و رنگ‌‌آمیزی چینی را فرا گرفت و به زبان انگلیسی هم تسلط یافت و کوشید از همه دانش‌ها “سر درآورد”.

۱۹ ساله بود که “شطرنجیه” را نوشت و در آن پیشینه این بازی شاهانه را بررسید.

۴۰ ساله بود که “آثار عجم” را تدوین کرد که در کنار شرح حال بزرگان ادب و فرهنگ فارس به جغرافیای آن سرزمین پرداخته و ۵۰ نقشه از شهرهای گوناگون را در آن نگاشته است.

۵۰ ساله بود که مظفرالدین‌شاه دیوانش را خواند و به او لقب فرصت‌الدوله داد. ویژگی دیوانش اشاره‌هایی است به دانش‌ها و فن‌هایی که آموخته است:

“تمثال دو زلف و رخ آن یار کشیدم

یک روز و دو شب زحمت این کار کشیدم

اندیشه نمودم که کشم ابروی آن شوخ

اندیشه چو کج بود، کمان‌وار کشیدم”

۶۰ ساله بود که ماندگارترین اثرش “بحور الالحان” را در بمبئی هند به چاپ رساند: «هر آوازی را تأثیری هست که چون به مقام خود تلحین (آوازخوانی) کنند، اثر کلی از آن ظاهر شود. مثلا “عشاق” و “بوسلیک” و “نوا” را تأثیر قوه و شجاعت است، “راست” و “اصفهان” و “عراق” و “نوروز” را تأثیری باشد که فرح و نشاط فزاید.»

او در این اثر به تشریح دستگاه‌های موسیقی پرداخته و با نمونه‌هایی از سروده‌های سرایندگان برجسته کوشیده مشخص کند چه شعری در چه زمانی در کدام مایه و دستگاه خوانده شود تا تأثیر دلخواه را داشته باشد:

“روی گلگون خور چو زرد شود

سازِ “عشاق” و پند من بپذیر

وقت خفتن “بزرگ” را بنواز

تا نکو رفته باشدت شبگیر”

فرصت شیرازی در ۶۶ سالگی در زادگاهش درگذشت.