یک تدوین خودجوش؛ “سربداران” فیلم ۹۲ دقیقه‌ای شد

پایگاه خبری / تحلیلی نگاممحمدرضا ورز اعلام کرده نسخه‌ای سینمایی از سریال «سربداران» را که در دهه۶۰ از تلویزیون پخش می‌شد، با مونتاژی جدید به‌مدت ۹۲دقیقه آماده کرده است.

یاور یگانه در همشهری نوشت: در میان خبرهای تلخ و تأسف‌آور کشتار بی‌رحمانه کرونا که به‌درستی همه توجه‌ها را به‌خود معطوف کرده، گاهی خبرهایی منتشر می‌شود که از فرط حیرت‌انگیز بودن در همین اوضاع و احوال هم نمی‌توان بی‌اعتنا از کنارشان گذشت. چند روز پیش، محمدرضا ورزی، کارگردان سریال‌هایی همچون «سال‌های مشروطه»(۱۳۸۸)، «معمای شاه»(۱۳۹۵)، «ایراندخت»(۱۳۹۶) و… اعلام کرد نسخه‌ای سینمایی از سریال «سربداران» را که در دهه۶۰ از تلویزیون پخش می‌شد، با مونتاژی جدید به‌مدت ۹۲دقیقه آماده کرده است. صحبت‌های کوتاه ورزی درباره این خبر جای تامل بسیار دارد. در این گزارش به صحبت‌های ورزی و واکنش محمدعلی نجفی، کارگردان سریال سربداران پرداخته‌ایم و آیا اینکه اساس چنین کاری حاصلی هم دارد؟

محمدرضا ورزی که عمده شهرتش به واسطه سریال‌های تاریخی که ساخته، چندی پیش از تهیه نسخه‌ سینمایی سریال «سربداران» خبر داد و گفت: «به درخواست خودم سریال قدیمی و موفق «سربداران» ساخته استاد محمدعلی نجفی را مونتاژ سینمایی کرده‌ام. به شبکه یک سیما درخواست دادم که اجازه دهند من سریال «سربداران» را با نگاه نسل خودم و با اجازه سازنده‌اش استاد نجفی یک مونتاژ سینمایی بزنم. این کار را انجام دادم و حدود ۹۲دقیقه شد. کار جذابی از آب درآمد. مدیر محترم شبکه یک پس از تماشا ابراز رضایت کردند. »

مراعات احساسات یک فرد علاقه‌مند

سربداران سریالی ۲۱قسمتی بود که هر قسمت آن حدود یک ساعت زمان داشت و از میان شخصیت‌های پرتعدادش حداقل ۱۰شخصیت اصلی داشت که در روند داستان اثرگذار بودند. تبدیل چنین سریالی به فیلمی ۹۲دقیقه‌ای، بدون اینکه روایت سست و داستان بی‌فراز و فرود شود، کاری است که شدنی به‌نظر نمی‌رسد. محمدعلی نجفی، کارگردان سریال «سربداران» اعلام کرده در مقطعی محمدرضا ورزی علاقه‌اش را به انجام این کار با او در میان گذاشته و یک‌بار دیگر هم به او اعلام کرده که در حال انجام این کار است. با این حال نجفی، به‌گفته خودش، نسخه ۹۲دقیقه‌ای این سریال را ندیده و تمایلی هم به دیدن آن ندارد.

او در این‌باره به ایسنا گفته، آقای ورزی فردی زحمتکش و علاقه‌مند است که خیلی به «سربداران» وابسته بود و به من گفت هرچه یاد گرفته از این سریال بوده است. من هم نخواستم مانع احساس او شوم، اما خودم احساس خاصی نسبت به این کار ندارم. نجفی از تماس نگرفتن تلویزیون با او به‌عنوان کارگردان و خالق این سریال گله کرده و گفته، توقع این است که صداوسیما با من تماس می‌گرفت و می‌گفت که شما مالک معنوی این اثر هستید و حقوق معنوی دارید، مثل همه جای دنیا که وقتی فیلمی ساخته شده و بعد از سال‌ها تصمیم گرفته می‌شود آن را نمایش دهند، آن مالک حقی دارد، ولی وقتی اینجا این چیزها برایشان مطرح نیست. این نخستین‌بار نیست که کارگردانانی که با تلویزیون همکاری کرده‌اند از رعایت نشدن حقوق‌شان گله می‌کنند.

چندی پیش هم محمدحسین لطیفی، کارگردان سریال «دودکش» در یادداشتی اعتراض خود را از ساخت «دودکش۲» بدون کسب اجازه از وی به‌عنوان صاحب اثر اعلام کرد. در این موارد معمولا گفته می‌شود چون تهیه‌کننده کار تلویزیون بوده، کارگردان حقی در تصمیم‌گیری راجع به اتفاقاتی که برای سریال می‌افتد، ندارد، اما آیا می‌توان حقوق معنوی کارگردانی را که خوب و بد اثری به او نسبت داده می‌شود، نادیده گرفت؟

تکرار تجربه‌ای ناموفق

اولین‌بار نیست که از دل سریالی ایرانی نسخه‌ای به‌اصطلاح سینمایی درمی‌آید. ۳سال پس از درگذشت علی حاتمی، محمدمهدی دادگو (تهیه‌کننده سینما) با کمک واروژ کریم‌مسیحی، کارگردان اثر درجه‌ یکی مثل «پرده آخر»(۱۳۶۹) و دستیار کارگردانانی چون بهرام بیضایی و بهمن فرمان‌آرا که تدوینگری متبحر است، ۲نسخه سینمایی به نام‌های «کمیته مجازات»(۱۳۷۷) و «طهران روزگار نو»(۱۳۷۸) را از سریال «هزاردستان» تدوین کرد که راهی سینما شدند. با اینکه کریم‌مسیحی در تدوین این دو فیلم کوشیده بود به خوانش حاتمی از تاریخ و نگاه او به درام وفادار بماند، خانواده مرحوم حاتمی از این کار رضایت نداشتند. حتی در سال۱۳۸۶که خبر آمد دادگو قصد سرهم کردن ۲فیلم سینمایی از مجموعه تلویزیونی «سلطان صاحبقران»(۱۳۵۴) به نام‌های «امیرکبیر» و «میرزا رضا کرمانی» را دارد، باز زری خوشکام، همسر علی حاتمی نارضایتی خود را از این کار اعلام کرد و این کار به سرانجام نرسید.

«تفنگ‌های سحرگاه»(۱۳۶۷) که فیلمی درآمده از دل سریال «کوچک جنگلی»(۱۳۶۶) ساخته بهروز افخمی بود با نظر خود افخمی تدوین شد. طبیعتا حضور افخمی در تدوین مجدد این سریال برای تهیه نسخه‌ای سینمایی از بروز اعتراض و ناراحتی جلوگیری کرد؛ هرچند باید دید آیا بازیگران و عوامل پشت دوربین سریال «کوچک جنگلی» از انجام این کار رضایت داشتند و از عواید نمایش این فیلم در سینما منتفع شدند یا خیر. به هر حال، کسانی که در یک‌سریال بازی می‌کنند، صرفا برای حضور در آن سریال قرارداد می‌بندند و چه بسا اگر بدانند قرار است از آن سریال نسخه‌ای سینمایی تهیه شود، خواهان تجدیدنظر در قراردادشان باشند. در هیچ‌یک از این تجربیات، فیلم سینمایی مونتاژشده از یک‌سریال نتوانسته به اندازه سریال اصلی خاطره‌انگیز و جذاب از کار درآید. بر همین اساس مشخص نیست چرا تلویزیون تن به تکرار این تجربه ناموفق داده است.