اخلاق در هنر ( بخش دوم ) / حسین نخعی

 

در ﺑﺨﺶ اول ﺗﻌﺎرﯾﻔﯽ از ﻫﻨﺮ و اﺧﻼق ﻣﻄﺮح ﺷﺪ ﮐﻪ ﻣﻮرد ﺗﻮاﻓﻖ اﮐﺜﺮﯾﺖ ﻓﻼﺳﻔﻪ و اﻧﺪﯾﺸﻤﻨﺪان اﺳﺖ .ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺗﻌﺎرﯾﻒ و ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺣﻮزه ﻫﺎی ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ در ﻫﺮ ﺗﻌﺮﯾﻒ، ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﭘﯿﺸﺒﯿﻨﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺣﺎﺻﻞ ورود ﻫﺮ ﯾﮏ از ﻣﻔﺎﻫﯿﻢ ﻓﻮق ﺑﻪ ﺗﻌﺎرﯾﻒ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺑﺨﺶ دﯾﮕﺮ، ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ واﺟﺪ ﭼﻪ ﺗﻀﺎرب و ﺗﻮاﻓﻖ آراﯾﯽ ﺑﺎﺷﺪ .در اداﻣﻪ، ﺑﻪ ارﺗﺒﺎط ﻣﯿﺎن اﺧﻼق و ﻫﻨﺮ از دﯾﺪﮔﺎه ﻓﻼﺳﻔﻪ ﺑﺎﺳﺘﺎن و اﻧﺪﯾﺸﻤﻨﺪان ﻏﺮب ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﭘﺮداﺧﺖ و ﺳﯿﺮ ﻗﻀﺎوت در ﻣﻮرد ﻫﻨﺮ را از دﯾﺪﮔﺎه آﻧﺎن ﺑﺮرﺳﯽ ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد .دﯾﺪﮔﺎﻫﯽ ﮐﻪ در ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﮑﻞ ﮔﯿﺮی دو ﻃﯿﻒ و دو ﻗﻄﺐ ﮐﺎﻣﻼً ﻣﺘﻔﺎوت در ﻣﻘﻮﻟﻪ ﻫﻨﺮ و اﺧﻼق ﮔﺮدﯾﺪ . ﻫﻨﺮ از دﯾﺪ ﺣﮑﻤﺎ و ﻓﻼﺳﻔﻪ ﺑﺴﯿﺎری از ﺣﮑﻤﺎ و ﻓﻼﺳﻔﻪ ﻫﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ ﺳﺨﻦ از ﻫﻨﺮ ﻣﯽ رود اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﺑﺎ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﭘﯿﻮﻧﺪ ﻣﯿﺪﻫﻨﺪ .اﻓﻼﻃﻮن ﺑﺮای زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ای ﺳﺮﻣﺪی ﻗﺎﺋﻞ اﺳﺖ .اﯾﺪه زﯾﺒﺎی ﻣﻄﻠﻖ از ﻧﻈﺮ او اﯾﺪه ﭘﺪﯾﺪه ﻫﺎی واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﮐﻞ اﺳﺖ . زﯾﺒﺎﯾﯽ از ﻧﮕﺎه اﻓﻼﻃﻮن، زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻃﺒﯿﻌﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در آن اﯾﺪه زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺑﯿﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ، ﻫﻨﺮ ﻧﯿﺰ ﺗﻘﻠﯿﺪ از ﻃﺒﯿﻌﺖ اﺳﺖ . دﻧﯿﺎی اﯾﺪه ﻫﺎ ﻣﻈﻬﺮ ﮐﻤﺎل اﺳﺖ و ﻧﻈﺎﻣﯽ ﻫﻤﺎﻫﻨﮓ دارد .زﯾﺒﺎﯾﯽ در ﻣﮑﺎﻟﻤﻪ ﻫﺎی اﻓﻼﻃﻮن ﻓﻘﻂ در آﺛﺎر ﻫﻨﺮی ﻣﺠﺴﻢ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد .آﻧﭽﻪ ﻣﺎ اﻣﺮوز اﺛﺮ ﻫﻨﺮی ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﯿﻢ ﺑﺮای اﻓﻼﻃﻮن ﯾﮑﯽ از ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻫﺎی ﮐﺎر و ﺗﻮﻟﯿﺪ آدﻣﯽ اﺳﺖ (ﯾﺎ ﻓﻦ ﺟﺎی ﻣﯽ ﮔﺮﻓﺖ و ﻫﯿﭻ ﺗﻔﺎوﺗﯽ ﺑﺎ دﯾﮕﺮ ﻓﺮآورده ﻫﺎی ﻓﻦ آوری اﻧﺴﺎﻧﯽ Tekhne) «ﺗﺨﻨﻪ»ﮐﻪ در ﺣﺪ ،( ﻧﺪاﺷﺖ .اﻓﻼﻃﻮن ﺑﺎرﻫﺎ در آﺛﺎرش زﯾﺒﺎﯾﯽ را از دﯾﺪﮔﺎه ﺳﻮدﻣﻨﺪی ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﺮده اﺳﺖ .در رﺳﺎﻟﻪ )ﺿﯿﺎﻓﺖ اﻓﻼﻃﻮن زﯾﺒﺎﯾﯽ را ﺑﺎ ﻋﺸﻖ ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و آن را ﻣﻌﻠﻮل ﻋﺸﻖ ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﺪ.

ﺑﻪ ﻧﻈﺮ اﻓﻼﻃﻮن ﻫﻨﺮ و آﻓﺮﯾﻨﺶ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻣﺤﺼﻮل از ﺧﻮد ﺑﻪ درﺷﺪﮔﯽ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ در ﻟﺤﻈﻪ آﻓﺮﯾﻨﺶ ﻫﻨﺮی اﺳﺖ .در آﺛﺎر اﻓﻼﻃﻮن ﺑﺮداﺷﺘﯽ ﮐﺎرﮐﺮد ﮔﺮا از اﺛﺮ ﻫﻨﺮی اراﺋﻪ ﻣﯽ ﮔﺮدد و ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﺳﺒﺐ اﺛﺮ ﻫﻨﺮی ﺑﺮ اﺳﺎس ﺳﻮد و زﯾﺎﻧﺶ ﻣﻮرد داوری ﻗﺮار ﻣﯽ ﮔﺮد .اﻓﻼﻃﻮن ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﺎﻋﺮ )ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ (ﺑﺎﯾﺪ در اﺷﻌﺎر ﺧﻮد ﻣﻄﻠﺒﯽ را ﺑﯿﺎورد ﮐﻪ ﺑﻪ ﺣﮑﻢ ﻗﺎﻧﻮن ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ و زﯾﺒﺎ و ﺧﻮب ﺑﺎﺷﺪ. ﻫﻨﺮ از دﯾﺪ ﺳﻘﺮاط ﯾﮑﯽ از ﺣﮑﻤﺎی ﺑﺎﺳﺘﺎن ﮐﻪ از ﻧﻈﺮ اﺧﻼﻗﯽ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻫﻨﺮ ﻣﯽ ﻧﮕﺮد ﺳﻘﺮاط اﺳﺖ .او ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ دﻧﺒﺎل زﯾﺒﺎﯾﯽ روح و ﻓﻀﯿﻠﺖ اﺳﺖ ازﯾﻦ رو در اﻧﺪﯾﺸﻪ ﺳﻘﺮاط وﺣﺪت زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻧﯿﮑﯽ ﻧﻤﻮد ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ .از ﻧﻈﺮ ﺳﻘﺮاط زﯾﺒﺎﯾﯽ ﭼﯿﺰی اﺳﺖ ﮐﻪ ﺳﻮدﻣﻨﺪ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﺳﺒﺐ در دوره ﺑﺎﺳﺘﺎن از ﻫﻤﻪ ﻣﻬﺎرت ﻫﺎ ذﯾﻞ ﻋﻨﻮان )ﺗﺨﻨﻪ (ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی ﻫﻨﺮ ﯾﺎد ﻣﯽ ﺷﻮد.

ﻫﻨﺮ از دﯾﺪ ارﺳﻄﻮ
ارﺳﻄﻮ ﻧﯿﺰ در ﮐﺘﺎب )ﻓﻦ ﺷﻌﺮ (ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻫﻨﺮ ﻣﯽ ﭘﺮدازد از ﻧﻈﺮ ارﺳﻄﻮ، ﻫﻨﺮ ﺗﻘﻠﯿﺪ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻃﺒﯿﻌﺖ و ﯾﮏ ﻓﺮاﯾﻨﺪ آﻓﺮﯾﻨﻨﺪﮔﯽ اﺳﺖ .در ﻫﻨﺮ ﺑﺎﯾﺪ واﻗﻌﯿﺖ ﭼﻨﺎن ﻣﺎﻧﻨﺪه ﺳﺎزی ﺷﻮد ﮐﻪ ﺗﻮﻫﻢ ﺧﻮد واﻗﻌﯿﺖ را ﺑﺮاﻧﮕﯿﺰد .از ﻣﻨﻈﺮ ارﺳﻄﻮ، ﻫﻨﺮ را ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺧﺮد ﻣﯽ داﻧﺪ ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻫﻨﺮ آﻓﺮﯾﻨﺶ ﻋﻘﻼﻧﯽ ﭼﯿﺰی ﺑﺮ اﺳﺎس ﻫﺪﻓﯽ اﺳﺖ. ﺳﻘﺮاط، اﻓﻼﻃﻮن و ارﺳﻄﻮ ﺑﺮ ﻧﻈﻢ و ﺗﻨﺎﺳﺐ در اﺛﺮ ﻫﻨﺮی ﺗﺎﮐﯿﺪ دارﻧﺪ و اﺛﺮ ﻫﻨﺮی را ﺧﻮاه ﺗﻘﻠﯿﺪی از ﺗﻘﻠﯿﺪ آﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ ارﺳﻄﻮﻣﯽ –اﯾﺪه ﺑﺎﺷﺪـ آﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ اﻓﻼﻃﻮن ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ و ﺧﻮاه ﺑﺎزآﻓﺮﯾﻨﯽ و ﺑﺎزﺳﺎزی ﺑﺨﺮداﻧﻪ ﺑﺎﺷﺪ اﻧﮕﺎرد ﺑﻪ ﺳﻮدﻣﻨﺪی و ﻧﯿﮑﯽ ﭘﯿﻮﻧﺪ ﻣﯽ دﻫﻨﺪ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ در ﻧﺰد آﻧﺎن ﺑﻪ ﻧﻮﻋﯽ ﻫﻨﺮ ﺑﺎ اﺧﻼق ﮔﺮه ﻣﯽ ﺧﻮرد . دﯾﺪﮔﺎه ﻓﻠﻮﻃﯿﻦ درﺑﺎره ﻫﻨﺮ ﻓﻠﻮﻃﯿﻦ ﻧﯿﺰ ﮐﻪ از ﺣﮑﻤﺎی ﺑﺎﺳﺘﺎن ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽ رود در اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺎ آﻧﺎن ﻫﻢ داﺳﺘﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻧﯿﮑﯽ ﻋﯿﻦ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮﻧﺪ .او زﯾﺒﺎﯾﯽ را ﺑﺎ روح اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻣﻤﺰوج ﻣﯽ داﻧﺪ و زﯾﺒﺎﯾﯽ را زﻧﺪﮔﯽ راﺳﺘﯿﻦ روح ﻣﯽ ﺷﻨﺎﺳﺪ و ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﺑﺮای دﺳﺖ ﯾﺎﺑﯽ ﺑﻪ زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻧﯿﮑﯽ، ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﺳﺎﻟﮏ درون ﺧﻮﯾﺶ ﮔﺮدد و ﺗﺎ روح را از آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﺎ ﭘﺎک ﻧﮑﻨﺪ و ﺻﯿﻘﻞ ﻧﺪﻫﺪ و در آﯾﻨﻪ روح ﺗﺎﻣﻞ ﻧﻨﻤﺎﯾﺪ ﺻﻔﺎﯾﯽ ﺣﺎﺻﻞ ﻧﮕﺮدد و زﯾﺒﺎﯾﯽ را ﻧﺨﻮاﻫﺪ دﯾﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ از دﯾﺪﮔﺎه وی ﻧﯿﺰ ﻫﻨﺮ ﺑﺎ اﺧﻼق و ﻋﺮﻓﺎن ﭘﯿﻮﻧﺪ ﻣﯽ ﺧﻮرد. درﺑﺎره اﺧﻼق و ﻫﻨﺮ«راﺑﺮت ﮔﺮﺳﺘﺴﺘﻪ»دﯾﺪﮔﺎه از ﻣﻨﻈﺮ ﻣﺘﻔﮑﺮان ﻗﺮون وﺳﻄﯽ ﻧﯿﺰ ﻣﯿﺎن زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻧﯿﮑﯽ راﺑﻄﻪ ای ﻣﺴﺘﺤﮑﻢ ﺑﺮﻗﺮار ﺑﻮد ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﺮﺧﯽ از (زﯾﺒﺎﯾﯽ RobertGrosseteste) ﻣﺘﻔﮑﺮان اﯾﻦ دوره ﻣﯿﺎن زﯾﺒﺎﯾﯽ وﻧﯿﮑﯽ ﺗﻤﺎﯾﺰ ﻗﺎﺋﻞ ﻣﯽ ﺷﺪﻧﺪ، راﺑﺮت ﮔﺮﺳﺘﺴﺘﻪ را ﺑﻪ ﺧﺪا ﻧﺴﺒﺖ ﻣﯽ داد و ﻣﯽ ﻧﻮﺷﺖ :ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﮐﺴﯽ ﺧﻮاﻫﺎن دﺳﺖ ﯾﺎﻓﺘﻦ ﺑﻪ زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻧﯿﮑﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻧﯿﮑﯽ ﻫﺮ دو ﯾﮏ ﭼﯿﺰ واﺣﺪ اﺳﺖ .ﺧﺪای ﻣﺘﻌﺎل ﻧﯿﮑﻮ ﻧﺎﻣﯿﺪه ﻣﯽ ﺷﻮد زﯾﺮا ﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ ﭼﯿﺰ ﻫﺴﺘﯽ ﻋﻨﺎﯾﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و از آن ﺟﺎ ﮐﻪ ﻧﯿﮑﻮﺳﺖ، ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﻣﯽ اﻓﺰاﯾﺪ، ﺗﮑﺎﻣﻞ ﻣﯽ ﺑﺨﺸﺪ و ﻣﺤﻔﻮظ ﻧﮕﺎه ﻣﯽ دارد .اﻣﺎ ﺧﺪای ﻣﺘﻌﺎل ﻫﻢ زﻣﺎن، در ﻫﺮ ﭼﯿﺰی زﯾﺒﺎﺳﺖ و اﯾﻦ ﭼﯿﺰﻫﺎ ﺧﻮاه ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﯾﯽ و ﺧﻮاه در ﮐﻨﺎر ﻫﻢ زﯾﺒﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ از ﻣﻨﻈﺮ ﻣﺘﻔﮑﺮان ﻗﺮون وﺳﻄﯽ، زﯾﺒﺎﯾﯽ ﮐﺎﻣﻞ و ﻣﺎورای ﻃﺒﯿﻌﯽ، ﺧﺪاﺳﺖ و ﺷﻨﺎﺧﺖ زﯾﺒﺎی ﮐﺎﻣﻞ و ﻣﻄﻠﻖ ﻣﺎ را ﺑﻪ ﻋﻘﻞ ﻧﺰدﯾﮏ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ. در دوران ﺟﺪﯾﺪ ﻧﯿﺰ ﺑﺮﺧﯽ از ﺗﻌﺎرﯾﻒ ﺣﮑﻤﺎی ﺑﺎﺳﺘﺎن درﺑﺎره زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻫﻨﺮ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ .ﺑﻪ ﻋﻨﻮان (ﮐﻪ ﺑﻨﯿﺎن ﮔﺬار زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﯽ ﺷﻮد، زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺑﺎ ﺗﻮازن ﺑﯿﻦ BaumCarten)ﻣﺜﺎل در ﻧﻈﺮ ﺑﺎوم ﮐﺎرﺗﻦ ﻧﻈﺎم اﺟﺰا ﻧﺴﺒﺖ دارد و ﻋﺎﻟﯽ ﺗﺮﯾﻦ ﺗﺤﻘﻖ زﯾﺒﺎﯾﯽ در ﻃﺒﯿﻌﺖ اﺳﺖ و ﺗﻘﻠﯿﺪ از ﻃﺒﯿﻌﺖ ﻋﺎﻟﯽ ﺗﺮﯾﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻫﻨﺮ اﺳﺖ. ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺧﻼﺻﻪ، از ﻧﻈﺮﯾﺎت ﺑﺎﻻ ﻣﯽ ﺗﻮان اﺳﺘﻨﺒﺎط ﮐﺮد ﮐﻪ از دوران ﺑﺎﺳﺘﺎن ﺗﺎ اواﺧﺮ ﻗﺮون وﺳﻄﯽ، ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﻣﺤﻮرﯾﺖ ﻣﺘﺎﻓﯿﺰﯾﮏ و ﺳﭙﺲ ﮔﺴﺘﺮش دﯾﻦ ﻣﺪاری، اﮐﺜﺮﯾﺖ ﻓﻼﺳﻔﻪ و اﻧﺪﯾﺸﻤﻨﺪان، ﻫﻨﺮ را از ﻣﻨﻈﺮ ﺳﻮدﻣﻨﺪی ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﺮده اﻧﺪ .و آن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﺑﺰاری در ﺟﻬﺖ ﺗﮑﺎﻣﻞ اﺧﻼﻗﯽ ﺑﺸﺮ، ﺑﺮ ﺷﻤﺮده اﻧﺪ .اﯾﻦ ﻧﮕﺮش از ﭼﻪ زﻣﺎن ﺗﻐﯿﯿﺮ ﮐﺮد؟ در ﮔﻔﺘﺎرﻫﺎی ﺑﻌﺪ ﺑﻪ آن ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﭘﺮداﺧﺖ.

ﭘﺎﯾﺎن ﺑﺨﺶ دوم

 

با دیگران به اشتراک بگذارید: