یاد یاران_ یادی از مرحوم ابراهیم یزدی_ محسن افخمی

نگام، سیاسی_ ابراهیم یزدی (زاده ۳ مهر ۱۳۱۰، قزوین –درگذشته ۶ شهریور ۱۳۹۶، ازمیر)،  عضو شورای انقلاب، وزیر خارجه و معاون نخست‌وزیر در دولت موقت انقلاب، نماینده شهر تهران در مجلس اول و دبیرکل نهضت آزادی ایران بود. ابراهیم یزدی در دوران اقامت سید روح‌الله خمینی در نوفل‌لوشاتو، فرانسهاز مشاوران او بود. او پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ ایران، به همراه روح‌الله خمینی به ایران بازگشت.

در بهمن ۱۳۵۷، ابراهیم یزدی به دستور روح‌الله خمینی به عضویت نهادی مخفی به نام شورای انقلاب اسلامی ایران درآمد. خلخالی ادعا می‌کند ابراهیم یزدی بازپرس دادگاه انقلاب در زمان محاکمهٔ ژنرال‌های ارتش شاهنشاهی ایران بودو با آغاز به کار دولت موقت انقلاب به سمت «معاون نخست‌وزیر در امور انقلاب» برگزیده شد. وی برای مدتی به عنوان سرپرست مؤسسه کیهان منصوب شد. و پس از استعفای کریم سنجابی ازوزارت امور خارجه ایران، به عنوان «وزیر امور خارجه دولت موقت انقلاب» معرفی شد. در دوران وزارت او، ایران از پیمان سنتو خارج شد و سپس بهجنبش غیرمتعهدها پیوست. در فاصله کوتاهی پس از آغاز بحران گروگان‌گیری در سفارت آمریکا، دولت موقت به نخست‌وزیری مهدی بازرگان در اعتراض به ناتوانی دولت و کنترل گروه‌های خودسر استعفا دادوی سپس در سال ۱۳۵۸ خورشیدی، نماینده مردم تهران در دوره اول مجلس شورای اسلامی شد، اما پس از آن، صلاحیت‌اش برای نامزدی در انتخابات دوره‌های بعدی مجلس شورای اسلامی، توسط شورای نگهبان قانون اساسی، ظاهراً با استناد به اظهارات سید روح‌الله خمینی علیه نهضت آزادی، رد شد.

ابراهیم یزدی، در جلد سوم کتاب خاطراتش، در صفحه ۷۳۷ در نامه‌ای به تاریخ ۲۴ بهمن ۱۳۶۹ خطاب به احمد خمینی نوشته: «شما خوب می‌دانید که «برنامهٔ سیاسی و اجرایی» آقای خمینی را من تنظیم کرده و ایشان تصحیح و تنقیح نمودند، که بعدها بر طبق آن شورای انقلاب و دولت موقت… تأسیس گردید. شما به کسی این اتهامات پوچ و بی اساس را زده‌اید که طراح و مؤسس سپاه پاسداران بوده‌است، طراح و مبتکر «روز قدس» بوده‌است، طراح اصلی و اولیه برخی دیگر از نهادهای انقلاب بوده‌است»

ابراهیم یزدی، تا پیش از انقلاب ایران سال‌ها به همراه خانواده‌اش در آمریکا زندگی کرد و به شهروندی ایالات متحده آمریکا درآمداو پس از کنار گذاشته شدن از مناصب حکومتی، بارها به دلایل مختلف زندانی شد و آخرین بار از تاریخ ۹ مهر ۱۳۸۹ تا ۲۹ اسفند ۱۳۸۹ خورشیدی در زندان بود.

ابراهیم یزدی، یکی از شخصیت های سیاسی و فرهنگی موثر جامعه ایران در چند دهه اخیر، پس از عمری مبارزه و تلاش درگذشت. بیش از شش دهه فعالیت مستمر سیاسی دکتر یزدی در قالب عضویت و همکاری با نهضت خداپرستان سوسیالیست و سپس نهضت آزادی ایران، عضویت در دولت اول انقلاب یا دولت موقت، نمایندگی مردم در مجلس اول پس از انقلاب و دبیر کلی نهضت آزادی پس از درگذشت مرحوم مهندس بازرگان از جمله شاخص هایی است که موجب شده نام این شخصیت بیش از هر چیز با فعالیت های سیاسی پیوند بخورد و در افکار عمومی به عنوان شخصیتی سیاسی معرفی و مطرح شود. هرچند این وجه از شخصیت و فعالیت ها بخش مهمی از زندگی و سوابق او را به خود اختصاص می دهد؛ اما این ویژگی ها مانع از آن نمی شود که بُعد فرهنگی خدمات و تلاش های دکتر یزدی به فراموشی سپرده شود. در حوزه فرهنگ نیز دکتر یزدی خدمات و تلاش های زیادی را در کارنامه خویش به ثبت رسانده است. گذشته از انتشار چند نشریه در خارج از کشور، ارتباط با گروه های دانشگاهی ایرانیان خارج از کشور، سرپرستی روزنامه کیهان در سال های ۵٨ و ۵٩ می توان به انتشار و تالیف و ترجمه ده ها جلد کتاب، مقاله و مطلب در حوزه های مختلف علمی، پزشکی، تاریخی، دینی و سیاسی اشاره کرد. جزئی از دل مشغولی های او در حوزه علمی و پزشکی بود که ترجمه و انتشار برخی آثار نشان دهنده این وجه از علایق او است. انتشار کتاب هایی مانند تغییرات جهشی در م‍اده ژنتیک ج‍ه‍ش زاه‍ا، چگونگی ج‍ه‍ش ه‍ا، س‍ی‍س‍ت‍م ه‍ای تعمیر و ترمیم س‍ل‍ولی، ج‍ه‍ان شگفت انگیز م‍غ‍ز (م‍غ‍ز ج‍ه‍ان س‍ه پ‍ون‍دی ) / تالیف جودیت ه‍وپ‍ر، دیک ترسی ، خ‍اک ه‍ای رسی و پیدایش حیات، دانستنی هایی درباره سرطان پروستات، مبانی ژنتیک مولکولی و نیز کتاب بیماری های قلب آدمی، آثاری است که در حوزه مباحث علمی و پزشکی به وسیله دکتر یزدی منتشر شده است. در حوزه مباحث دینی و روشنفکری دینی نیز به تاسی از رهبران پیشین نهضت آزادی ایران مانند آیت الله طالقانی، مهندس بازرگان و دکتر یدالله سحابی تتبعات و بررسی هایی را با توجه به محدودیت های چاپ کتاب در این حوزه، منتشر کرده است. روشنفکری دینی و چالش های جدید، خ‍طی در دریا: تامل‍ی در م‍ف‍ه‍وم و م‍ص‍داق دو پدیدار قرآنی م‍رج البحرین و ج‍وار ال‍مُ‍ن‍شآت و تاملاتی در آیات مبارکه قرآن کریم از جمله آثار قلمی او در این حوزه است. در حوزه تاریخ به ویژه تاریخ تحولات سیاسی معاصر ایران و مسائل راهبردی نیز آثاری از ابراهیم یزدی منتشر شده است برخی از این آثار دارای تازگی خاصی است. این امر به نوعی نتیجه ایفای نقش ها در ظهور و بروز این پدیده ها یا ارتباط با این اشخاص و موضوعات است و در نتیجه ابعادی از رویدادها مورد توجه قرار گرفته که در نظر و نگرش دیگر پژوهشگران انعکاس کمتری داشته است.
انتشار برخی اسناد شخصی درباره دکتر چمران یا نگاه ویژه به جنبش دانشجویی ایران در سال های پیش از انقلاب به این آثار ارزش تاریخی و سندی زیادی بخشیده است. از جمله کتاب های این بخش می توان به بازرگان اسوه تقوی و صداقت، ج‍ن‍ب‍ش دانشجویی در دو ده‍ه : از ١٣٢٠ تا ١٣۴٠، سه جمهوری، کالبدشکافی ت‍وطئ‍ه : ک‍ودت‍ای نظامی ۲۸ م‍رداد ۱۳۳۲، یادنامه شهید ب‍زرگ‍وار دک‍ت‍ر مصطفی چ‍م‍ران ، آخرین تلاش ها در آخرین روزه‍ا (مطالبی ن‍اگ‍ف‍ت‍ه پیرامون ان‍ق‍لاب اسلامی ایران)، دکترین امنیت ملی و کتاب بررسی جنبش های اسلامی و معرفی چ‍ه‍ره های ن‍اش‍ن‍اخ‍ت‍ه روحانیت معاصر اشاره کرد. به نظر می رسد انتشار این آثار، آن هم برای شخصیت پر مشغله ای مانند دکتر یزدی، نشانی از بُعد دیگر شخصیت و دل مشغولی های فرهنگی اوست.
نیم قرن فعالیت سیاسی آزادی خواهانه و گاه پرالتهاب، دبیر کلی یکی از قدیمی ترین سازمان های سیاسی کشور و انتشار ده ها کتاب و مقاله در عرصه فرهنگی و تاریخی کارنامه این شخصیت ایرانی است. در سال های گذشته دکتر یزدی در حال تدوین و انتشار خاطرات خود با عنوان ۶٠ سال صبوری و شکوری بود که مرگ اجازه نداد تا یزدی اتمام کار و انتشار آن را نظاره گر باشد. در این مجموعه که چند جلد آن آماده شده، اسناد بسیار مهم و نادیده ای از تحولات ایران در دهه های گذشته به ویژه اسناد مرتبط با انقلاب اسلامی منتشر شده و از این نظر منبع بسیار بااهمیتی در اختیار محققان و علاقه مندان قرار گرفته است. یزدی در دهه های اخیر با ناملایمات زیادی روبه رو بود؛ اما این ناملایمات هیچ گاه موجب کناره گیری او از مسئولیت های ملی و وطنی ای که برای خود تعریف کرده بود، نشد. یادش گرامی باد.

محسن افخمی