اخلاق در هنر ، بخش سوم و پایانی _ حسین نخعی

ﭘﺲ از رﻧﺴﺎﻧﺲ، اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺤﻮر ﻫﺴﺘﯽ ﻣﻄﺮح ﺷﺪ .از اﯾﻦ رو ﻧﮕﺎه ﺑﻪ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻧﯿﺰ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﯾﺎﻓﺖ .اﯾﻦ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻧﮕﺮش ﺑﺪان ﻣﻌﻨﺎ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺳﻪ ﺣﻮزه ﺣﻘﯿﻘﺖ، ﻧﯿﮑﯽ و زﯾﺒﺎﯾﯽ از ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﺟﺪا و ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺷﺪﻧﺪ.

ﺗﻌﺮﯾﻒ ﮐﺎﻧﺖ از زﯾﺒﺎﯾﯽ

اﻣﺎﻧﻮﺋﻞ ﮐﺎﻧﺖ ﻓﯿﻠﺴﻮف ﻣﻌﺮوف آﻟﻤﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻧﻈﺮﯾﺎت او در ﺑﺎب زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺗﺎ روزﮔﺎر ﻣﺎ ﻧﯿﺰ ﺗﺎﺛﯿﺮ ﮔﺬار ﺑﻮده اﻧﺪ، زﯾﺒﺎﯾﯽ را اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ) .زﯾﺒﺎ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﻟﺬﺗﯽ را ﺑﯿﺎﻓﺮﯾﻨﺪ رﻫﺎ از ﺑﻬﺮه و ﺳﻮد، ﺑﯽ ﻣﻔﻬﻮم و ﻫﻤﮕﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﭼﻮن ﻏﺎﯾﺘﯽ ﺑﯽ ﻫﺪف ﺑﺎﺷﺪ(. ﮐﺎﻧﺖ ﻣﯿﺎن اﻣﺮ ﻣﻄﺒﻮع، اﻣﺮ ﺧﯿﺮ و اﻣﺮ زﯾﺒﺎ ﺗﻔﺎوت ﻗﺎﺋﻞ ﻣﯽ ﺷﻮد و ﺑﺪﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﻣﯿﺎن ﻫﻨﺮ و اﺧﻼق ﺟﺪاﯾﯽ ﻣﯽ اﻓﮑﻨﺪ .اﻟﺒﺘﻪ در ﻣﯿﺎن اﻧﺪﯾﺸﻤﻨﺪان اﯾﻦ دوره ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﻨﻈﻮر از ﻫﻨﺮ را ﻧﯿﮑﯽ ﻣﯽ داﻧﺴﺘﻨﺪ و ﻣﯿﺎن ﻫﻨﺮ و اﺧﻼق ﭘﯿﻮﻧﺪ ﺑﺮﻗﺮار ﻣﯽ ﻧﻤﻮدﻧﺪ . ۱۷۲۰ )

زوﻟﺘﺴﺮ – (ﻣﯽ ﮔﻮﯾﺪ :ﺗﻨﻬﺎ آن ﭼﯿﺰ ﮐﻪ ﻣﺘﻀﻤﻦ ﺧﻮب اﺳﺖ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان زﯾﺒﺎ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﻮد .ﺑﻪ ۸۹ ﻋﻘﯿﺪه او ﻫﺪف ﺗﻤﺎم زﻧﺪﯾﮓ ﺑﺸﺮﯾﺖ، ﺧﻮﺑﯽ ﺣﯿﺎت اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ اﺳﺖ .اﯾﻦ ﺧﻮﺑﯽ از راه آرا و ﺗﺪاﺑﯿﺮ اﺧﻼﻗﯽ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﯽ آﯾﺪ و ﻫﻨﺮ ﺑﺎﯾﺴﺘﯽ ﺗﺎﺑﻊ اﯾﻦ ﻣﻘﺼﺪ ﺑﺎﺷﺪ .زﯾﺒﺎﯾﯽ آن اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ آرا و ﺗﺪاﺑﯿﺮ را ﺑﺮاﻧﮕﯿﺰد و ﺗﺮﺑﯿﺖ ﮐﻨﺪ . (ﻧﯿﺰ ﻫﻤﯿﻦ ﻋﻘﯿﺪه را دارد .ﺑﻪ ﻋﻘﯿﺪه وی ﻫﻨﺮ زﯾﺒﺎﯾﯽ را ﮐﻪ ﺑﺎ اﺣﺴﺎس ﻣﺒﻬﻤﯽ ادارک ﻣﯽ ۸۶ -۱۷۲۹) ﻣﻨﺪﻟﺴﻦ ﮔﺮدد ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺷﯿﺌﯽ ﺣﻘﯿﻘﯽ و ﺧﻮب ﺗﺮﻓﯿﻊ ﻣﯽ دﻫﺪ .ﻟﯿﮑﻦ ﻣﻨﻈﻮر از ﻫﻨﺮ، ﮐﻤﺎل اﺧﻼﻗﯽ اﺳﺖ. ﺟﺮﯾﺎﻧﺎت ادﺑﯽ در دوران ﭘﺲ از روﺷﻨﮕﺮی ﯾﻌﻨﯽ ﻗﺮون ﻫﻔﺪﻫﻢ و ﻫﺠﺪﻫﻢ ﻧﯿﺰ از اﯾﻦ اﻧﺪﯾﺸﻪ ﻫﺎ در ﺑﺎب ﻫﻨﺮ و اﺧﻼق ﻣﺘﺎﺛﺮ ﺑﻮدﻧﺪ .ﮐﻼﺳﯿﮏ ﻫﺎ ﺷﺎﻋﺮان و ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن را دﻋﻮت ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ ﺗﺎ آﺛﺎر ﺧﻮد را در ﺧﺪﻣﺖ اﺟﺘﻤﺎع و اﺧﻼق ﺑﺮای ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ اﻧﺪﯾﺸﻪ ﺑﺸﺮی ﺑﮕﻤﺎرﻧﺪ و ﻫﻨﺮ را وﺳﯿﻠﻪ ای ﺑﺮای راﻫﺒﺮی ﺑﺸﺮ ﻣﯽ داﻧﺴﺘﻨﺪ .اﻣﺎ در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﯾﻦ ﮔﺮوه و اﻧﺪﯾﺸﻪ آﻧﺎن در ﻫﻤﯿﻦ دوران ﻧﻈﺮﯾﻪ ای ﻣﻄﺮح ﮔﺮدﯾﺪ ﮐﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮ در ﻣﮑﺘﺐ ﭘﺎرﻧﺎس ﻧﻤﻮد ﭘﯿﺪا ﮐﺮد.

«ﻫﻨﺮ ﺑﺮای ﻫﻨﺮ»

ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻫﻨﺮ را ﺑﺮای ﻫﻨﺮ و ۱۸۰۴ ﺑﻨﺠﺎﻣﯿﻦ ﮐﻨﺴﺘﺎن ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﮐﺴﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﯾﺎدداﺷﺖ ﻫﺎی ﺧﻮد در ﻓﻮرﯾﻪ ﺳﺎل ﺑﺪون ﻫﺪف ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ .ﺣﺪاﻗﻞ دوﺷﺮط از ﭼﻬﺎر ﺷﺮﻃﯽ ﮐﻪ ﮐﺎﻧﺖ ﺑﺮای زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺑﯿﺎن ﮐﺮده ﺑﻮد، ﺑﻨﯿﺎن و اﺳﺎس ﻋﻘﯿﺪه )ﻫﻨﺮ ﺑﺮای ﻫﻨﺮ (ﺑﻮد .ﯾﮑﯽ از ﺷﺮاﯾﻂ زﯾﺒﺎﯾﯽ از ﻧﻈﺮ ﮐﺎﻧﺖ آن ﺑﻮد ﮐﻪ ﻟﺬت ﺣﺎﺻﻠﻪ از درک ﺷﯿﺌﯽ ﺧﺎﻟﯽ از ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﻧﻔﻊ و ﻏﺮض ﺑﺎﺷﺪ .ﺷﺮط دﯾﮕﺮ آن ﺑﻮد ﮐﻪ ﻏﺎﺋﯿﺖ ﺑﺪون ﻏﺎﯾﺖ ﺑﺎﺷﺪ .ﯾﻌﻨﯽ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﻮدن ﯾﮏ اﺛﺮ ﺑﺎ ﻣﻘﺼﻮد، ﺑﯽ آﻧﮑﻪ ﻫﺪف و ﻏﺎﯾﺘﯽ در ﻣﯿﺎن ﺑﺎﺷﺪ. ﺑﻨﺪﺗﻮ ﮐﺮوﭼﻪ ﻓﯿﻠﺴﻮف اﯾﺘﺎﻟﯿﺎﯾﯽ ﻧﯿﺰ در ﮐﺘﺎب ﺧﻮد ﺑﺎ ﻋﻨﻮان )ﮐﻠﯿﺎت زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ (ﻣﯽ ﮐﻮﺷﺪ ﺗﺎ ﻣﯿﺎن اﺧﻼق و ﻫﻨﺮ ﺗﻤﺎﯾﺰ ﻗﺎﺋﻞ ﺷﻮد .او ﻫﻨﺮ را ﺷﻬﻮد ﻣﻌﻨﺎ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ اﻣﺎ ﻣﺮاد او از ﺷﻬﻮد ﻣﺘﻔﺎوت از آن ﭼﯿﺰی اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺮﻓﺎ ﺑﺪان ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ .او در اﯾﻦ ﺑﺎره ﻣﯽ ﻧﻮﯾﺴﺪ :اﯾﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﮐﻪ ﻫﻨﺮ ﻋﺒﺎرت از ﺷﻬﻮد اﺳﺖ ﻣﺘﻀﻤﻦ ﯾﮏ ﻧﻔﯽ دﯾﮕﺮ ﻧﯿﺰ ﻫﺴﺖ . ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی ﺗﻤﺎﺷﺎ و «ﺗﺌﻮرﯾﺎ »ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ اﮔﺮ ﻫﻨﺮ را ﺷﻬﻮد ﺑﺪاﻧﯿﻢ و اﮔﺮ ﺷﻬﻮد را ﻣﻌﺎدل ﻣﻌﻨﯽ اﺻﻠﯽ ﮐﻠﻤﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﺗﻠﻘﯽ ﮐﻨﯿﻢ، ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﯿﻢ ﺑﮕﻮﯾﯿﻢ ﮐﻪ ﺧﺎﺻﯿﺖ ﻫﻨﺮ ﺳﻮدﻣﻨﺪ ﺑﻮدن آن اﺳﺖ، زﯾﺮا ﻧﺘﯿﺠﻪ ای ﮐﻪ از ﯾﮏ ﭼﯿﺰ ﺳﻮدﻣﻨﺪ ﺣﺎﺻﻞ ﻣﯽ ﺷﻮد، ﺑﺎﻟﻨﺘﯿﺠﻪ ﺟﻠﺐ ﻟﺬت و دور ﮐﺮدن رﻧﺞ اﺳﺖ و ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﻫﻨﺮ ذاﺗﺎ ﻫﯿﭻ ارﺗﺒﺎﻃﯽ ﺑﺎ ﻣﻔﯿﺪ 
ﺑﻮدن و ﯾﺎ ﺑﺎ ﺧﻮﺷﯽ و رﻧﺞ ﻧﺪارد .ﮐﻮرﭼﻪ ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺷﮑﻠﯽ واﺿﺢ ﺗﺮ ﺟﺪاﯾﯽ ﻫﻨﺮ را از ﻋﻤﻞ اﺧﻼﻗﯽ ﺑﯿﺎن ﻣﯽ ﮐﻨﺪ : اﯾﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﮐﻪ ﻫﻨﺮ ﻋﺒﺎرت از ﺷﻬﻮد اﺳﺖ، ﻣﺘﻀﻤﻦ ﻧﻔﯽ ﺳﻮم ﻫﻢ ﻫﺴﺖ .ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ ﻫﻨﺮ ﯾﮏ ﻋﻤﻞ اﺧﻼﻗﯽ ﻧﯿﺴﺖ .اﺧﻼق ﯾﮏ ﻧﻮع ﻋﻤﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﺎ ﻟﺬت و ﺳﻮدﻣﻨﺪی و رﻧﺞ ﻣﻼزﻣﻪ دارد وﻟﯿﮑﻦ ﻋﯿﻦ ﭼﯿﺰ ﺳﻮدﻣﻨﺪ ﯾﺎ ﻟﺬت ﺑﺨﺶ ﻧﯿﺴﺖ ﺑﻠﮑﻪ در ﯾﮏ داﯾﺮه ﻣﻌﻨﻮی ﺑﺎﻻﺗﺮی دور ﻣﯽ زﻧﺪ و ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﺷﻬﻮد ﯾﮏ ﻋﻤﻞ ﻧﻈﺮی و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻧﻘﻄﻪ ﻣﻘﺎﺑﻞ ﮐﺎر ﻋﻤﻠﯽ اﺳﺖ .ﮐﺮوﭼﻪ اراده ﻧﯿﮑﻮ را ﺷﺮط ﻫﻨﺮﻣﻨﺪی ﻧﻤﯽ داﻧﺪ و ﻟﺬا ﻗﻀﺎوت اﺧﻼﻗﯽ را درﺑﺎره آن ﻧﻤﯽ ﭘﺬﯾﺮد. ﻨﺎﺑﺮ آﻧﭽﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ ﻣﯽ ﺗﻮان روﯾﮑﺮد ﻣﺘﻔﮑﺮان ﻏﺮﺑﯽ را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻘﻮﻟﻪ اﺧﻼق و ﻫﻨﺮ و راﺑﻄﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﺑﻪ ﺑ دو دﺳﺘﻪ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﮐﺮد .ﺑﺮﺧﯽ از اﯾﻦ ﻣﺘﻔﮑﺮان ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ وﺟﻬﻪ ﻟﺬت ﺟﻮﯾﯽ ﻫﻨﺮ ﺗﺎﮐﯿﺪ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ و زﯾﺒﺎﯾﯽ را از ﻧﯿﮑﯽ و اﺧﻼق ﺟﺪا ﻣﯽ داﻧﻨﺪ، اﻣﺎ ﺑﺮﺧﯽ دﯾﮕﺮ اﺧﻼق را ﺑﺎ ﻫﻨﺮ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ و ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻫﻨﺮ ﯾﮑﯽ از وﺳﺎﯾﻞ ارﺗﺒﺎط اﻧﺴﺎن ﻫﺎ ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ و از ﻣﻮﺟﺒﺎت ﺗﺮﻗﯽ آﻧﻬﺎ ﯾﻌﻨﯽ ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﺑﻪ ﺳﻮی ﮐﻤﺎل اﺳﺖ و از اﯾﻦ رو ﻫﻨﺮ ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﺑﯽ ﻫﺪف ﺑﺎﺷﺪ و رﺳﺎﻟﺖ دارد .

ﻣﺤﺘﻮای ﻫﻨﺮ از دﯾﺪ ﺗﻮﻟﺴﺘﻮی

ﺗﻮﻟﺴﺘﻮی در ﮐﺘﺎب )ﻫﻨﺮ ﭼﯿﺴﺖ؟ (ﻓﺼﻠﯽ را ﺑﻪ ﻣﺤﺘﻮای اﺛﺮ ﻫﻨﺮ اﺧﺘﺼﺎص ﻣﯽ دﻫﺪ و ﻣﯽ ﻧﻮﯾﺴﺪ ﻫﻨﺮ واﺳﻄﻪ اﻧﺘﻘﺎل اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻣﯿﺎن ﻧﺴﻞ ﻫﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳﺖ و اراﺋﻪ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺑﻬﺘﺮی ﮐﻪ ﺑﺮای ﻧﯿﮑﺒﺨﺘﯽ ﺑﺸﺮ ﮐﺎرﺑﺮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ، رﺳﺎﻟﺖ ﻫﻨﺮ اﺳﺖ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻫﺮ اﻧﺪازه ﻣﺤﺘﻮای ﻫﻨﺮ ﺑﻬﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﻧﯿﺰ اﯾﻦ رﺳﺎﻟﺖ را ﺑﻬﺘﺮ اﻧﺠﺎم ﻣﯽ دﻫﺪ. ﺗﻮﻟﺴﺘﻮی درﺑﺎره ﻣﺴﺦ ﻫﻨﺮ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع اﺧﻼق ﻣﯽ ﭘﺮدازد و ﻣﯽ ﻧﻮﯾﺴﺪ :ﻧﺘﯿﺠﻪ ارﺗﺒﺎط ﻏﻠﻂ ﻫﻨﺮ ﺑﺎ ﺟﺎﻣﻌﻪ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﭼﻮن اﻓﺮادﻃﺒﻘﺎت ﻋﺎﻟﯿﻪ ﺑﯿﺶ از ﭘﯿﺶ ﺑﻪ ﺗﻀﺎد ﺑﯿﻦ زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﺧﻮﺑﯽ ﺑﺮﺧﻮرده اﻧﺪ، زﯾﺒﺎﯾﯽ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﮐﻤﺎل ﻣﻄﻠﻮب ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ اﻧﺪ و ﺑﺪﯾﻦ ﺳﺎن ﺧﻮد را از ﭼﻨﮓ ﺗﻘﺎﺿﺎﻫﺎی اﺧﻼق رﻫﺎ ﮐﺮده اﻧﺪ .اﯾﻦ اﻓﺮاد ﺑﻪ ﺟﺎی آﻧﮑﻪ ﻫﻨﺮ ﺧﻮد را ﮐﻬﻨﻪ و ﻣﻨﺴﻮخ ﺑﺪاﻧﻨﺪ، اﺧﻼق را ﻣﻨﺴﻮخ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ .او اﻓﺮادی را ﻫﻤﭽﻮن اﺳﮑﺎر واﯾﻠﺪ را ﮐﻪ ﺑﺎ ﻧﻔﯽ اﺧﻼق و ﺳﺘﺎﯾﺶ ﻫﺮزﮔﯽ و ﻓﺴﻖ آن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻮﺿﻮع و ﻣﺎﯾﻪ آﺛﺎر ﺧﻮد ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه اﻧﺪ، ﻧﮑﻮﻫﺶ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ. ﺟﺪال ﻣﯿﺎن دو ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻋﻤﺪه، در ﻏﺮب ﻫﻤﭽﻨﺎن اداﻣﻪ دارد و ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﻣﻘﺘﻀﯿﺎت و ﺷﺮاﯾﻂ ﺧﺎص اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ، در ﻫﺮ دوره ﯾﮑﯽ از دو ﻧﻈﺮﯾﻪ ﺑﺎﻻ ، ﺑﺮ ﻧﻈﺮ دﯾﮕﺮ ﭘﯿﺸﯽ ﻣﯽ ﮔﯿﺮد .در ﺑﺨﺸﻬﺎی ﺑﻌﺪ ﺑﻪ آرای ﻣﺘﻔﮑﺮان و اﻧﺪﯾﺸﻤﻨﺪان اﺳﻼﻣﯽ در ﺧﺼﻮص راﺑﻄﻪ ﻣﯿﺎن ﻫﻨﺮ، زﯾﺒﺎﯾﯽ و اﺧﻼق ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﭘﺮداﺧﺖ.