دادگاه عالی نیویورک به بازگرداندن یک اثر هخامنشی حکم داد

نگام ؛ بین الملل _ یک قاضی دادگاه عالی نیویورک دستور داد نقش برجسته‌ باستانی ایران که تکه‌ای از تخت جمشید بوده و قدمت آن به سال ۵۰۰ پیش از میلاد می‌رسد، به ایران بازگردانده شود.

 

حسن مقیمی

این نقش برجسته ۲۵۰۰ ساله باستانی از سربازان هخامنشی که گفته می‌شود ۸۰ سال است از ایران دزدیده شده، در ماه اکتبر و در حالی که در یک نمایشگاه هنری در نیویورک به فروش گذاشته شده بود، از سوی دفتر دادستان منطقه منتهتن نیویورک مصادره شد.

بازرسان این پرونده اعلام کرده‌اند این نقش‌ سنگی که ۱.۲ میلیون دلار ارزش دارد و در اختیار دو فرد ساکن لندن بوده است، در سال ۱۹۳۶ از تهران به سرقت رفته‌ و دوباره در سال ۲۰۱۱ از موزه هنرهای زیبای مونترال که چند دهه پیش به آن اعطاء شده بود، دزدیده شده است.

دادستان منهتن در دادگاه با استناد به این که هیچ‌کس نمی‌تواند اثری مسروقه را به فروش برساند، حکم به استرداد آن داد.

«روپرت ویس» تاجر عتیقه در لندن به همراه شریکش «سم فاگ» اعلام کرده‌اند که این اثر تاریخی را به صورت قانونی و از شرکت بیمه موزه مونترال دریافت کرده‌اند، اما پس از بررسی‌های طولانی مشخص شد که این آثار مسروقه هستند و این دو فرد هم در نهایت با امضاء برگه‌ای در دادگاه، با تحویل دادن این آثار موافقت کردند.

این نقش برجسته به ابعاد ۲۰ در ۲۰ سانتی‌متر، بخشی از صف طولانی سربازان حکاکی شده در ساختمان اصلی محوطه باستانی تخت جمشید بوده است که قدمت آن به دوره هخامنشی، نخستین امپراتوری ایران بازمی‌گردد. کارشناسان معتقدند که این اثر بین ‌سال‌های ۵۵۰ تا ۳۳۰ قبل از میلاد و زمانی که تخت جمشید مورد هجوم اسکندر مقدونی قرار گرفته ایجاده شده است.

این قطعه از تخت جمشید پس از آن پیدا شد که دادستانی منهتن دستور تحقیق در مورد اشیاء باستانی مسروقه در سال‌های اخیر را صادر کرد. پیرو این دستور و تحقیقات کارشناسان اشیاء عتیقه، تاریخچه خرید و فروش سفر ده‌ها مورد از اشیا باستانی در نیویورک به دست آمد.

نقش برجسته سنگی هخامنشی یک سال پیش در یک نمایشگاه هنری اروپا در نیویورک ظاهر شده بود. تصویری که از این قطعه باستانی در دست است، مربوط به کاوش‌های گروه باستان‌شناسی دانشگاه شیکاگو در سال ۱۹۳۶ میلادی در تخت جمشید است و این نشان می‌دهد که اثر مذکور بعد از این تاریخ از ایران خارج شده است. این در حالی است که دولت ایران خروج بدون مجوز اشیاء باستانی از این کشور را از سال ۱۹۳۰ میلادی (۱۳۰۹) ممنوع کرده است.

یکی دیگر از این اشیاء یک سردیس از اسکندر مقدونی است که حوالی سال ۱۹۰۰ در یک بنای رومی در اروپا کشف شده، بعد از آن به موزه‌ای در رم منتقل و از آنجا دزدیده شده و پس از سال‌ها از آمریکا سر در آورده است.

این نقش برجسته که یک سرباز هخامنشی را با یک سپر و شمشیر نشان می‌دهد، بین سال‌های ۵۱۰ تا ۳۳۰ قبل از میلادی حکاکی شده و زمانی بخشی از دیوارهای شهر باستانی پرسپولیس (تخت جمشید)، پایتخت پیشین امپراطوری ایران باستان بوده است که هم‌اکنون یکی از محوطه‌های جهانی یونسکو است.

این اثر در دهه ۱۹۵۰ میلادی به موزه هنرهای زیبای مونترال اهدا شده و از آن زمان تا سال ۲۰۱۱ در این موزه به نمایش گذاشته می‌شد؛ تا این که همراه با یک مجسمه مرمرین رومی (که هنوز پیدا نشده) از این موزه به سرقت رفت. مقامات کانادایی موفق شدند این نقش برجسته را در میان آثار یک مجموعه‌دار در ادمونتون کشف کنند اما از آنجا که مسئولان موزه هنرهای زیبای مونترال هزینه این اثر را از شرکت بیمه «AxA» دریافت کرده بودند، به این بیمه‌گذار اجازه دادند این اثر تاریخی را به جای بازگرداندن هزینه پرداختی بیمه، نزد خود نگه دارد.

«روبرت وِیس» دلال آثار تاریخی به همراه شریکش «سم فاگ» این نقش برجسته را از شرکت بیمه «AxA» خریداری کردند و معتقدند؛ دلیلی نداشته که بخواهند درباره منشاء و خواستگاه اصلی این اثر تاریخی پرس و جو کنند. این اثر برای بیش از ۷۰ سال اثری شناخته شده در میان متخصصان بود و ما از آنچه اتفاق افتاده بهت زده‌ایم”.

نقش برجسته سرباز هخامنشی چند دهه پیش از انقلاب اسلامی سال ۱۹۷۹ میلادی (در سال ۱۳۳۶ شمسی) از تهران ربوده شده بود. متخصصان و باستان‌شناسان معتقدند این اثر تاریخی اولین بار بین سال‌های ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۳ توسط تیمی از باستان‌شناسان موسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو کاوش شده بود و آن را در میان عکس‌های گرفته شده از محوطه پرسپولیس در اواخر سال ۱۹۳۶ نیز می‌توان مشاهده کرد. پس از آن که دولت ایران در سال ۱۹۳۰ قانون محافظت از میراث فرهنگی را تصویب کرد، انتقال این چنین آثار تاریخی به خارج از کشور غیرقانونی اعلام شد.

سرنوشت سرباز هخامنشی از ایران تا آمریکا

با این وجود این پرسش مطرح است که چرا مقامات ایرانی در طول این چند دهه تا همین اواخر درخواستی برای عودت این اثر تاریخی نداشته‌اند یا این که آیا ایران با توجه به این که امتیاز کاوش در بقای پرسپولیس را در سال ۱۹۳۱ به موسسه شرق‌شناسی شیکاگو واگذار کرده بود می‌توانسته حق مالکیت داشته باشد یا خیر.

آمریکا بخشی‌هایی از کنوانسیون ۱۹۷۰ یونسکو را در قوانین داخلی خود اجرایی کرده و بر اساس آن واردات دارایی‌های فرهنگی و آثار باستانی به سرقت رفته از موزه‌ها و بناهای تاریخی را از برخی کشورهایی که با آنها توافق‌نامه دوجانبه دارد ممنوع اعلام کرده است اما ایران چنین توافق دوجانبه‌ای با آمریکا نداشته و مهم‌تر آن که در اجرای یک قانون نمی‌توان عطف به گذشته کرد. این قانون شامل آثار تاریخی دزدیده شده یا صادر شده از کشورهای مبداء به آمریکا قبل از تصویب این قانون در سال ۱۹۸۳ را شامل نمی‌شود. به همین دلیل است که مقامات آمریکایی مطمئنا به مسیرهای دیگر چون قانون ملی دارایی‌های مسروقه متوسل شده‌اند، اما به هر حال چالش اصلی این پرونده این خواهد بود که چرا مقامات ایرانی با این که این اثر تاریخی برای بیش از ۵۰ سال در کانادا و در معرض نمایش عمومی قرار داشته، سال‌ها نسبت به برگرداندن آن ابزار علاقه نکرده‌ بودند.

با همه این تفاسیر، یک قاضی دادگاه عالی نیویورک روز دوشنبه (دوم مرداد) دستور داد، این اثر باستانی و ارزشمند ایران باستان که تکه‌ای از تخت جمشید بوده و قدمت آن‌ به سال ۵۰۰ پیش از میلاد می‌رسد (حدود ۲۵۰۰ سال)، به ایران بازگردانده شود و حال باید منتظر ماند و دید فرآیند قانونی این پرونده برای استرداد اثر به ایران به کجا می‌رسد؟

گزارش‌ها حاکی است که دادگاه دو خریدار این اثر را تحت تعقیب قرار نخواهد داد.

روپرت واس، تاجر شناخته شده آثار عتیقه، و شریکش سم فاگ گفته بودند که این اثر باستانی را به طور قانونی از شرکت بیمه موزه مونترال خریداری کردند، اما پس از آن که تحقیقات و تاریخچه این اثر تاریخی نشان داد که دزدیده شده است، آنها پذیرفتند تا مدارک دادگاه در خصوص این اثر را امضا کنند.

آقای وایس سال گذشته به هنگام توقیف این اثر در ایمیلی نوشته بود، محققان به خوبی این اثر هنری را می شناسند و از تاریخچه ۷۰ ساله آن با خبرند.

دیوان عالی آمریکا نیز اسفندماه سال گذشته حکم داد آمریکایی‌هایی که در بمبگذاری سال ۱۹۹۷ در بیت‌المقدس زخمی شده و مدعی دست داشتن ایران در این حمله هستند، نمی‌توانند برای تامین خسارت ۷۱.۵ میلیون دلاری خود، الواح هخامنشی در موزه دانشگاه شیکاگو را مصادره کنند.

الواح هخامنشی شامل بیش از ۳۰ هزار لوح بود که در سال ۱۳۱۴ بر اساس مصوبه دولت از طریق کشتی به موسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو فرستاده شد و سال ۱۳۱۶ به آنجا رسید. بر آن اساس قرار بود در مدت سه سال بررسی‌های کارشناسی و مطالعات روی این الواح انجام و به ایران برگردانده شود.

پس از ترجمه و نشر تعدادی از این الواح توسط کارشناسان آمریکایی٬ تعدادی از الواح در سه نوبت طی سال‌های ۱۳۲۷ ٬ ۱۳۵۰ و ۱۳۸۳ به ایران بازگردانده شد ولی این روند بازگرداندن‌شان به دلیل بروز یک مساله حقوقی مرتبط با یک حمله تروریستی در بیت‌المقدس و دخیل دانستن ایران در آن ماجرا با مشکل مواجه و متوقف شد.